เพื่อนถามว่าทำกรรมอะไรมา ตอนที่เรานั่งอยู่บนรถเข็น

บ่ายวันหนึ่งที่ฝนตกปรอย ๆ เพื่อนเก่าคนหนึ่งถือถุงผลไม้มาเยี่ยมที่บ้าน เป็นการมาเยี่ยมครั้งที่สามนับจากวันที่เราออกจากโรงพยาบาล

เขานั่งลงตรงข้ามรถเข็น สายตาแวบไปที่ขาข้างที่หายไปเสี้ยววินาทีหนึ่ง แล้วมองกลับมาที่หน้าเรา

"ไปทำกรรมอะไรมาก่อนนะ ถึงต้องมาเจอแบบนี้"

น้ำเสียงเขาไม่ได้แข็งกร้าว ไม่ได้ตั้งใจทำร้ายอะไร บางทีเขาแค่หาคำอธิบายให้กับเรื่องที่อธิบายไม่ได้ แต่คำถามนั้นตกลงมากลางอกเรา หนักกว่าที่เขาคิดไว้มาก

เราพยักหน้า ยิ้มบาง ๆ แล้วรีบเปลี่ยนเรื่องคุย เหมือนที่ทำมาทุกครั้งที่มีคนถามคำถามแบบนี้

คืนนั้นเรานอนคิดอยู่นาน ไม่ใช่เพราะขาที่หายไปเหมือนทุกคืน แต่เพราะคำถามที่ยังไม่มีคำตอบ

คำถามที่ฟังดูห่วงใย แต่แทงเข้าไปข้างใน

ลองสังเกตดูดี ๆ คำถามแบบนี้มีสองชั้นซ้อนกันอยู่

ชั้นแรกคือความเป็นห่วง คนถามอยากเข้าใจว่าเกิดอะไรขึ้น อยากหาเหตุผลมารองรับสิ่งที่ไม่มีเหตุผล เพราะโลกที่ไม่มีคำอธิบายเป็นโลกที่น่ากลัวสำหรับใครก็ตาม

ชั้นที่สองคือสิ่งที่คนถามอาจไม่รู้ตัวด้วยซ้ำ นั่นคือการตัดสิน คำถามว่า "ทำกรรมอะไรมา" มีสมมติฐานแอบอยู่ข้างในว่า สิ่งที่เกิดขึ้นกับเรา เราเป็นคนสมควรได้รับ

เราไม่ได้แค่เสียขาไป เรายังต้องมานั่งอธิบายว่าทำไมชีวิตเราถึงพังแบบนี้ ราวกับว่าความทุกข์ที่มีอยู่แล้วยังไม่พอ ต้องมีใบเสร็จมาแนบด้วยว่าเราทำอะไรผิดถึงต้องจ่ายราคานี้

คืนที่นอนไม่หลับหลังจากนั้น ไม่ใช่เพราะเจ็บแผล แต่เพราะใจเริ่มเที่ยวหาคำตอบให้คำถามที่คนอื่นโยนมา

เคยโกรธใครไหม เคยทำร้ายสัตว์ไหม เคยพูดจาไม่ดีกับพ่อแม่ไหม เราขุดความทรงจำทั้งชีวิตขึ้นมาเรียงดู หาความผิดสักอย่างที่หนักพอจะอธิบายว่าทำไมต้องเสียขาไปข้างหนึ่ง

หาเท่าไหร่ก็ไม่เจอ อย่างเก่งก็เจอแค่เรื่องเล็ก ๆ น้อย ๆ ที่ใคร ๆ ก็เคยทำ ไม่มีอะไรที่ใหญ่พอจะแลกกับสิ่งที่เกิดขึ้น

และตรงนั้นแหละที่ทำให้ยิ่งทุกข์หนักกว่าเดิม เพราะนอกจากจะเสียขา ยังรู้สึกเหมือนกำลังถูกไต่สวนคดีที่ไม่มีวันหาข้อสรุปได้

พระพุทธเจ้าเคยเจอคำถามแบบนี้เหมือนกัน

มีเรื่องเล่าในพระไตรปิฎกที่ตรงกับเรื่องนี้มาก เรียกว่าสีวกสูตร

สมัยนั้นมีคนกลุ่มหนึ่งเชื่อกันว่า ไม่ว่าใครจะได้รับความสุขหรือความทุกข์อะไรก็ตาม ล้วนมาจากกรรมเก่าที่ทำไว้ในชาติก่อนทั้งสิ้น ไม่มีเหตุอื่นเลย

นักบวชคนหนึ่งชื่อสีวกะ ไปทูลถามพระพุทธเจ้าตรงนี้ ว่าคำสอนแบบนั้นถูกต้องไหม

พระพุทธเจ้าตอบว่าไม่ถูกทั้งหมด ท่านอธิบายว่าความรู้สึกทุกข์สุขที่เกิดกับคนเรามีได้จากหลายสาเหตุ บางอย่างเกิดจากความไม่สมดุลในร่างกาย บางอย่างเกิดจากดินฟ้าอากาศเปลี่ยน บางอย่างเกิดจากการดูแลตัวเองไม่ดี บางอย่างเกิดจากอุบัติเหตุหรือถูกทำร้ายจากภายนอก และบางอย่างเท่านั้นที่เป็นผลของกรรมเก่าจริง ๆ

ท่านบอกว่าคนที่เหมารวมว่าทุกอย่างเป็นเพราะกรรมเก่าอย่างเดียว เป็นคนที่พูดเกินความจริงที่ตัวเองรู้ และเกินกว่าที่โลกยอมรับกันด้วย

ผู้ใดกล่าวว่า บุคคลนี้ได้เสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง เป็นสุขก็ตาม ทุกข์ก็ตาม ไม่ใช่ทุกข์ไม่ใช่สุขก็ตาม ทั้งหมดนั้นเป็นเพราะกรรมที่ทำไว้ในปางก่อน ผู้นั้นชื่อว่ากล่าวเกินไปกว่าที่ตนรู้เอง และเกินไปกว่าที่โลกสมมติกันว่าจริง

ฟังดูเป็นเรื่องที่พูดมาสองพันกว่าปีแล้ว แต่วางลงบนคำถามของเพื่อนที่มาเยี่ยมเมื่อบ่ายนี้ มันตรงเป๊ะ

อุบัติเหตุที่เกิดขึ้นอาจมาจากถนนลื่น รถอีกคันขับเร็วเกิน จังหวะที่บังเอิญไม่พอดีกันแค่วินาทีเดียว ไม่จำเป็นต้องเป็นเพราะเราทำกรรมชั่วอะไรไว้ในชาติไหน

พระพุทธเจ้าไม่ได้ปฏิเสธเรื่องกรรมโดยสิ้นเชิง กรรมมีจริง และส่งผลจริง แต่ท่านไม่ยอมให้ใครใช้คำว่ากรรมมาอธิบายทุกเรื่องแบบเหมารวม เพราะนั่นไม่ใช่ความเข้าใจที่ถูกต้อง เป็นแค่การหาที่ลงให้กับความกลัวของตัวเองมากกว่า

อีกเรื่องหนึ่งที่น่าเอามาวางคู่กันคือคำสอนในกาลามสูตร ที่พระพุทธเจ้าเตือนไม่ให้เชื่ออะไรง่าย ๆ เพียงเพราะมีคนพูดต่อ ๆ กันมา หรือเพราะฟังดูมีเหตุผลน่าเชื่อ

อย่าเพิ่งเชื่อโดยฟังตามกันมา อย่าเพิ่งเชื่อโดยถือว่าเป็นของเก่าเล่าสืบกันมา อย่าเพิ่งเชื่อเพราะเข้ากันได้กับทฤษฎีของตน แม้แต่อย่าเพิ่งเชื่อเพราะเห็นว่าผู้พูดควรเชื่อถือได้ ให้พิจารณาด้วยตนเองก่อน

คำถามของเพื่อนที่ว่า "ไปทำกรรมอะไรมา" ก็เป็นความเชื่อแบบหนึ่งที่ถูกส่งต่อกันมานาน ฟังดูคุ้นหูจนหลายคนไม่ทันคิดต่อ

และคำเดียวกันนี้ ถ้าเราเผลอเอามาถามตัวเองซ้ำ ๆ กลางดึกโดยไม่ทันสังเกต ก็ควรพิจารณาด้วยเหมือนกันว่ามันเป็นความจริง หรือเป็นแค่เสียงที่เคยได้ยินมาจนเชื่อไปเอง

ต้นมะม่วงที่ถูกฟ้าผ่า

ลองนึกถึงสวนหลังบ้านที่มีต้นไม้อยู่หลายต้น

มีต้นมะม่วงต้นหนึ่งที่คนในบ้านรดน้ำใส่ปุ๋ยดูแลดีที่สุด ใบเขียวสด ลำต้นแข็งแรง อยู่ ๆ คืนหนึ่งฝนตกฟ้าคะนอง สายฟ้าลงเปรี้ยงตรงกลางลำต้นนั้นพอดี ต้นมะม่วงหักครึ่ง

ส่วนต้นมะละกอเล็ก ๆ ข้าง ๆ ที่ปล่อยปละละเลยมานาน ใบเหลืองโรครุมเร้า กลับไม่โดนอะไรเลย

ถ้ามีใครเดินผ่านมาเห็นแล้วพูดว่า "ต้นมะม่วงต้องทำอะไรไม่ดีไว้แน่ ๆ ถึงโดนฟ้าผ่า" เราคงรู้สึกได้ทันทีว่าคำพูดนั้นแปลก เพราะฟ้าผ่าไม่ได้เลือกลงที่ต้นไม้ที่ไม่ดี มันลงที่จุดสูงสุด ที่โล่งที่สุด ที่ตัวนำไฟฟ้าดีที่สุด ไม่เกี่ยวกับว่าต้นไม้ต้นนั้นสมควรหรือไม่สมควร

อุบัติเหตุก็มีเงื่อนไขของมันแบบนั้น ถนนตรงนั้นลื่น เวลานั้นรถพลุกพล่าน ความเร็วของอีกฝ่ายเกินกว่าจะเบรกทัน สิ่งเหล่านี้เป็นเหตุที่จับต้องได้ ไม่ต้องเที่ยวควานหาความผิดในอดีตชาติมาอธิบาย

การรดน้ำใส่ปุ๋ยของต้นมะม่วงไม่ได้สูญเปล่า มันยังทำให้ต้นมะม่วงมีแรงงอกกิ่งใหม่ได้หลังโดนฟ้าผ่า แม้จะไม่สวยเหมือนเดิม แต่ก็ยังมีชีวิตต่อไปได้

เช่นเดียวกับความดีที่เราเคยทำมา ไม่ได้หายไปไหน มันไม่ใช่เกราะกันฟ้าผ่า แต่มันคือรากที่ยังอยู่ใต้ดิน พร้อมให้เรางอกใหม่ในแบบที่ไม่เหมือนเดิม

เวลาถูกถามแบบนั้นอีก จะรับมือยังไง

คืนที่เพื่อนกลับไปแล้ว เรานั่งคิดทบทวนว่าครั้งหน้าถ้าถูกถามแบบนี้อีก จะทำยังไงดี

สิ่งแรกที่พอทำได้คือ ไม่ต้องรีบตอบให้ครบทุกครั้ง ไม่ใช่ทุกคำถามที่ต้องการคำอธิบาย บางทีคำถามแค่ผ่านมาแล้วก็ผ่านไป การตอบสั้น ๆ ว่า "ไม่รู้เหมือนกัน ไม่ได้คิดเรื่องนั้นนะ" แล้วเปลี่ยนเรื่องคุยต่อ ก็เป็นคำตอบที่สมบูรณ์แล้ว ไม่จำเป็นต้องแบกคำถามของเขาไปครุ่นคิดต่อที่บ้านคนเดียว

สิ่งที่สองคือ เมื่อรู้ตัวว่าใจกำลังหวนกลับไปขุดหาความผิดในอดีต ให้ลองสังเกตความคิดนั้นเฉย ๆ โดยไม่ต้องเชื่อทันที เหมือนได้ยินเสียงคนพูดจากห้องข้าง ๆ ได้ยินแต่ไม่ต้องเดินเข้าไปเถียงด้วย พอรู้ทันว่านี่คือความคิดเดิมที่วนมาอีกรอบ ลองพาความสนใจกลับมาที่ลมหายใจสักพัก หายใจเข้าลึก ๆ หายใจออกช้า ๆ ทำแบบนี้สิบครั้งในตอนที่ความคิดนั้นเริ่มวนแรงขึ้น

สิ่งที่สามคือ ทุกเช้าก่อนเริ่มวัน ลองใช้เวลาสักไม่กี่นาทีสำรวจว่าวันนี้ร่างกายส่วนไหนยังทำงานได้อยู่บ้าง มือข้างนี้ยังหยิบจับได้ ตายังมองเห็น หูยังได้ยินเสียงนกร้อง ไม่ใช่เพื่อฝืนบวกหรือปลอบใจตัวเอง แต่เพื่อดึงความสนใจออกจากส่วนที่หายไป มาอยู่กับส่วนที่ยังอยู่บ้าง แม้จะทำได้แค่ไม่กี่นาทีต่อวันก็มีความหมาย

สิ่งที่สี่ ถ้าวันไหนความทุกข์หนักจนแบกคนเดียวไม่ไหว หรือรู้สึกจมอยู่กับความคิดเดิมนานเกินไปจนกินไม่ได้นอนไม่หลับติดต่อกันหลายวัน การไปคุยกับจิตแพทย์หรือนักจิตวิทยาไม่ใช่เรื่องผิดหรือเรื่องน่าอาย ธรรมะช่วยประคองใจได้ส่วนหนึ่ง แต่บางแผลก็ต้องการมือของผู้เชี่ยวชาญมาช่วยดูแลไปด้วยกัน

ส่วนคนที่ยังอยากเข้าใจเรื่องกรรมให้ลึกขึ้นจริง ๆ ลองหาคนที่พอจะอธิบายหลักธรรมตรงนี้ให้ฟังอย่างเป็นระบบ ไม่ใช่ไปเชื่อคำทายของใครก็ไม่รู้ที่โยนมาลอย ๆ ระหว่างนั่งกินข้าว เพราะเรื่องกรรมเป็นเรื่องละเอียดอ่อน ต้องอาศัยความเข้าใจ ไม่ใช่การเดา

คืนนี้ไม่ต้องหาคำตอบให้จบ

เพื่อนคนนั้นอาจจะแค่พูดพลั้งไป หรืออาจจะยังเชื่อแบบนั้นจริง ๆ ก็ได้ เราเปลี่ยนความเชื่อของเขาไม่ได้ในบ่ายวันเดียว

สิ่งที่พอทำได้คือ ไม่ต้องรับคำถามนั้นมาแบกไว้ในใจตัวเองต่อ

พรุ่งนี้ถ้าเพื่อนกลับมาเยี่ยมอีก อาจจะมีคำถามแบบเดิมโผล่มาอีกก็ได้ หรืออาจจะไม่มีเลยก็ได้

ไม่ว่าจะเป็นแบบไหน ขาที่หายไปก็ยังเป็นแบบนั้นเหมือนเดิม แต่ใจของเราไม่จำเป็นต้องหนักลงไปกว่านี้อีกแล้ว