อริยสัจ 4: สี่ความจริงที่ทำให้ใจเลิกดิ้นรน

เย็นวันศุกร์ ห้าโมงกว่า ออฟฟิศเริ่มเงียบ คนทยอยกลับกันไปเกือบหมด เหลือแค่เราที่นั่งอยู่หน้าจอคอมพิวเตอร์อีกเครื่องหนึ่ง

อีเมลฉบับนั้นเด้งเข้ามาตอนบ่ายสาม เรื่อง "แจ้งผลการพิจารณาตำแหน่ง" เราเปิดอ่านด้วยมือที่สั่นนิดหน่อย อ่านจบแล้วอ่านซ้ำอีกรอบ เผื่อว่าจะอ่านผิด

ไม่ผิด เราได้ตำแหน่งที่รอมาสามปี เงินเดือนที่เคยฝันไว้ตอนเพิ่งเข้างานใหม่ๆ

เราลุกไปเข้าห้องน้ำ ยิ้มให้กระจก บอกตัวเองว่าในที่สุดก็มาถึงจุดนี้ ปีนี้เหนื่อยมาก แต่คุ้ม

แล้วก็กลับมานั่งที่โต๊ะ ปิดคอมพิวเตอร์ เก็บกระเป๋า เดินออกจากตึก

แต่พอนั่งอยู่บนรถไฟฟ้าขากลับ ตรงทางที่คุ้นเคย มีอะไรบางอย่างแปลกๆ เกิดขึ้นในใจ ความรู้สึกที่ควรจะเป็นความสุขเต็มที่ กลับจางลงเร็วกว่าที่คิด เหมือนน้ำอัดลมที่เพิ่งเปิดฝา ซ่าอยู่แป๊บเดียวแล้วก็แบน

เส้นชัยที่ไม่มีอะไรรออยู่

คืนนั้นเรานอนคิด ทำไมได้สิ่งที่รอมาตั้งสามปี แต่ใจกลับไม่นิ่งเหมือนที่คิดไว้

ตอนยังไม่ได้ตำแหน่งนี้ เราคิดว่าถ้าได้แล้วทุกอย่างจะจบ จะหยุดเปรียบเทียบตัวเองกับเพื่อนร่วมรุ่นที่ไปได้ไกลกว่า จะเลิกเครียดเรื่องเงิน จะรู้สึกว่าตัวเองมีค่าสักที

แต่พอได้จริงๆ ในหัวกลับมีเสียงใหม่ผุดขึ้นมาแทน เดี๋ยวก็ต้องพิสูจน์ตัวเองในตำแหน่งใหม่ เดี๋ยวก็ต้องรักษามาตรฐานนี้ไว้ให้ได้ เดี๋ยวก็มีคนจับตามองมากกว่าเดิม

ความอยากไม่ได้หายไปไหน มันแค่เปลี่ยนหน้าตา จากอยากได้ตำแหน่งนี้ กลายเป็นอยากรักษาตำแหน่งนี้ไว้ อยากได้ตำแหน่งถัดไป อยากให้คนอื่นมองว่าเราคู่ควรกับมัน

เหมือนเราวิ่งไล่เส้นชัยเส้นหนึ่งมาสามปี พอถึงจุดที่คิดว่าเป็นเส้นชัย กลับพบว่ามีเส้นใหม่ขยับไปรออยู่ข้างหน้าอีกนิดเดียว

เรื่องแบบนี้ไม่ได้เกิดกับเราคนเดียว คนที่ได้บ้านหลังที่อยากได้ก็เจอแบบนี้ คนที่ลูกสอบติดที่ที่หวังก็เจอแบบนี้ คนที่ในที่สุดก็เลิกกับคนที่ทำให้เจ็บมาตลอดก็ยังเจอแบบนี้

ราวกับว่าความสุขที่เราวิ่งไล่ตาม เป็นอะไรบางอย่างที่ขยับตัวหนีเราไปเรื่อยๆ

บางคนอาจคิดว่าเรื่องนี้เกิดกับแค่คนที่ได้อะไรใหญ่ๆ เท่านั้น แต่จริงๆ แล้วมันเกิดกับเรื่องเล็กในชีวิตประจำวันไม่ต่างกัน อยากได้ของชิ้นหนึ่งมานาน พอซื้อมาได้สักอาทิตย์ก็เริ่มมองหาของชิ้นถัดไป อยากให้คนในบ้านเข้าใจเราสักครั้ง พอเขาเข้าใจแล้วก็เริ่มอยากให้เขาเข้าใจเรื่องอื่นอีก

คำตอบที่มีมาก่อนเราเกิดสองพันกว่าปี

เรื่องแบบนี้พระพุทธเจ้าเคยเจอมาก่อน ตอนที่ท่านยังเป็นเจ้าชายสิทธัตถะ ท่านมีทุกอย่างที่คนทั่วไปใฝ่ฝัน วัง ความมั่งคั่ง ภรรยา ลูกชาย แต่ท่านก็ยังรู้สึกว่ามีบางอย่างที่ยังไม่เจอคำตอบ

หลังจากออกบวชแสวงหาอยู่หลายปี คืนที่ท่านตรัสรู้ใต้ต้นโพธิ์ สิ่งที่ท่านค้นพบไม่ใช่วิธีทำให้ได้สิ่งที่อยากได้มากขึ้น แต่เป็นการเห็นความจริงสี่ข้อที่วางอยู่ตรงหน้าเราทุกคนมาตลอด เรียกกันว่าอริยสัจ 4

ข้อแรก คือทุกข์ ความจริงที่ว่าชีวิตมีความไม่สมหวังปนอยู่เสมอ ไม่ใช่แค่ตอนเสียของรักหรือป่วยไข้ แต่รวมถึงตอนที่ได้สิ่งที่อยากได้แล้วก็ยังไม่พอใจอยู่ดี พระพุทธเจ้าตรัสไว้ในธัมมจักกัปปวัตนสูตร ซึ่งเป็นพระธรรมเทศนากัณฑ์แรกที่ท่านแสดงว่า

ความเกิดเป็นทุกข์ ความแก่เป็นทุกข์ ความตายเป็นทุกข์ ความประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รักเป็นทุกข์ ความพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รักเป็นทุกข์ ปรารถนาสิ่งใดไม่ได้สิ่งนั้นเป็นทุกข์

ข้อที่สอง คือเหตุที่ทำให้เกิดทุกข์ ท่านชี้ตรงไปที่ตัณหา แปลง่ายๆ ว่าความอยาก ไม่ใช่ความอยากแบบผิดบาปอะไร แต่เป็นความอยากที่ผลักให้เราวิ่งหาสิ่งนี้แล้วก็สิ่งนั้นไม่จบสิ้น ในสูตรเดียวกันท่านตรัสว่า

ตัณหานี้แล เป็นเหตุให้เกิดอีก ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิดเพลิน มีปกติเพลิดเพลินยิ่งในอารมณ์นั้นๆ

ข้อที่สาม คือความจริงที่ว่าทุกข์นั้นดับได้ ไม่ใช่ดับด้วยการได้สิ่งที่อยากได้มากขึ้น แต่ดับด้วยการวางตัณหาตัวนั้นลง

ข้อที่สี่ คือหนทางที่จะพาไปถึงตรงนั้น เรียกว่ามรรค แปลว่าทาง เป็นทางที่มีแปดข้อ ตั้งแต่ความเห็นที่ถูกต้อง ไปจนถึงการมีสติระลึกรู้ในทุกย่างก้าว

ฟังดูเหมือนเป็นเรื่องใหญ่ระดับหลักปรัชญา แต่ถ้าลองเอามาวางทาบกับคืนที่เรานั่งอยู่บนรถไฟฟ้าคืนนั้น มันตรงกันแทบทุกจุด

น้ำเค็มที่ยิ่งดื่มยิ่งกระหาย

ลองนึกภาพคนเดินอยู่กลางทะเล เรือแตก ลอยคออยู่ในน้ำเค็มทั้งผืน กระหายน้ำมาก

รอบตัวมีน้ำเต็มไปหมด แต่ดื่มไม่ได้สักหยด เพราะน้ำเค็มนั่นเอง

ถ้าคนคนนั้นทนกระหายไม่ไหว ตักน้ำทะเลขึ้นมาดื่ม จะรู้สึกชุ่มคอแค่ครู่เดียว แล้วกระหายหนักกว่าเดิม เพราะเกลือในน้ำทะเลดึงน้ำในร่างกายออกไปอีก ยิ่งดื่มก็ยิ่งกระหาย ยิ่งกระหายก็ยิ่งอยากดื่ม

ตัณหาก็เป็นแบบนั้น เราคิดว่าถ้าได้สิ่งนี้มาอีกนิดจะหายอยาก แต่พอได้มาแล้ว มันกลับทิ้งรสเค็มไว้ในใจ แล้วก็สร้างความกระหายก้อนใหม่ที่ใหญ่กว่าเดิม

ตำแหน่งที่รอมาสามปี บ้านหลังที่ผ่อนมาสิบปี คำชมที่อยากได้จากคนคนหนึ่ง ทุกอย่างมีรสหวานตอนแรก แต่ถ้าไปดื่มมันด้วยความคิดว่าจะทำให้อิ่มตลอดไป มันจะเค็มขึ้นเรื่อยๆ เหมือนน้ำทะเล

สิ่งที่พระพุทธเจ้าไม่ได้บอกให้ทำ คือให้ทนกระหายอยู่เฉยๆ หรือห้ามใจไม่ให้อยากอะไรเลย ท่านชี้ให้เห็นแค่ว่า ทางที่จะหายกระหายจริงๆ ไม่ใช่การดื่มน้ำทะเลเพิ่ม แต่เป็นการมองเห็นว่าน้ำตรงหน้าเราคือน้ำเค็ม แล้วเริ่มมองหาน้ำจืด

จะเอาความจริงสี่ข้อนี้มาใช้ตอนไหน

ความจริงสี่ข้อนี้ไม่ได้อยู่แค่ในพระไตรปิฎก มันใช้ได้กับเย็นวันธรรมดาแบบเย็นวันศุกร์ที่เล่ามาตอนต้น

เริ่มจากข้อแรกก่อน คือกลับมายอมรับว่าตอนนี้ใจกำลังไม่สมหวัง โดยไม่ต้องรีบไล่มันออกไป เวลารู้สึกว่างเปล่าทั้งที่เพิ่งได้สิ่งที่อยากได้ ให้ลองพูดกับตัวเองตรงๆ ว่าตอนนี้มีความรู้สึกแบบนี้อยู่ ไม่ต้องอายที่จะรู้สึกแบบนี้ และไม่ต้องรีบหาเหตุผลมาอธิบายว่าทำไมถึงยังไม่พอใจ แค่รู้ว่ามันมีอยู่ตรงนี้ก็พอสำหรับก้าวแรก

ก้าวต่อมา ลองสังเกตดูว่าใจกำลังวิ่งหาอะไรอยู่ต่อ ถ้าเพิ่งได้ตำแหน่งใหม่แล้วใจเริ่มวิ่งไปคิดถึงตำแหน่งถัดไป หรือกลัวจะรักษามาตรฐานนี้ไม่ได้ ให้ลองจับความคิดนั้นไว้เฉยๆ สักครู่ ไม่ต้องเชื่อมันทันที แค่เห็นว่ามันโผล่ขึ้นมา เหมือนเห็นคนแปลกหน้าเดินผ่านหน้าบ้าน ไม่ต้องเชิญเข้ามา แค่มองผ่านๆ ก็รู้แล้วว่าใครเดินผ่าน

ตอนกลางคืนก่อนนอน ถ้าใจยังวุ่นอยู่กับเรื่องที่ยังไม่เกิด ลองวางมือถือลงสักสิบนาที แล้วถามตัวเองว่าตอนนี้ ณ วินาทีนี้ ขาดอะไรจริงๆ ไหม ไม่ใช่ขาดอะไรในอนาคต แต่ขาดอะไรตอนนี้ หลายครั้งคำตอบคือไม่ได้ขาดอะไรเลย มีแค่ใจที่วิ่งไปคว้าเรื่องที่ยังไม่มาถึง

เวลาทำบุญหรือช่วยเหลือใครสักคน ลองสังเกตความรู้สึกตอนทำ ถ้าทำแล้วใจโล่งแม้ไม่มีใครเห็น นั่นคือทำด้วยใจที่ไม่ได้หวังผลตอบแทน ต่างจากตอนทำเพื่อให้คนอื่นชม ซึ่งพอไม่มีคนชมใจจะแห้งทันที การสังเกตแบบนี้ค่อยๆ ฝึกให้เห็นความต่างระหว่างการให้ด้วยใจที่พอแล้ว กับการให้เพื่อเติมเต็มความอยากอีกก้อนหนึ่ง

และเวลาอยู่กับงานที่ทำอยู่ตรงหน้า ไม่ว่าจะเป็นงานในตำแหน่งใหม่หรืองานบ้านธรรมดา ลองทำไปทีละอย่างโดยไม่ต้องคิดล่วงหน้าถึงตำแหน่งถัดไปที่ยังไม่มาถึง ทำสิ่งที่อยู่ตรงหน้าให้เต็มที่ที่สุดเท่าที่ทำได้ในตอนนี้ นี่แหละคือมรรคในแบบที่เอามาใช้ได้จริงในแต่ละวัน ไม่ใช่การไปนั่งท่องว่ามรรคมีแปดข้อ แต่เป็นการอยู่กับสิ่งที่ทำตรงหน้าอย่างตั้งใจ

แม้แต่ตอนนั่งประชุมงานตอนเช้าวันจันทร์ ถ้าใจเริ่มเปรียบเทียบตัวเองกับเพื่อนร่วมงานที่ดูเหมือนก้าวหน้ากว่า ลองรู้ตัวเฉยๆ ว่ากำลังเปรียบเทียบอยู่ ไม่ต้องรีบห้ามใจ แค่รู้ว่าใจกำลังทำแบบนี้ก็ถือว่าได้ฝึกข้อแรกไปแล้วอีกหนึ่งครั้งในวันนั้น

ถ้าจะจับหลักไว้ใช้จริง ลองจำสามอย่างนี้

• เห็นว่าใจกำลังไม่พอใจ โดยไม่ต้องรีบไล่มันออกไปหรือหาเหตุผลกลบ
• สังเกตความคิดที่วิ่งไปหาสิ่งถัดไป โดยไม่ต้องรีบเชื่อหรือรีบทำตาม
• อยู่กับสิ่งตรงหน้าให้เต็มที่ ก่อนใจจะวิ่งไปคว้าเรื่องที่ยังไม่มาถึง

คืนวันศุกร์นั้น เรานั่งอยู่บนรถไฟฟ้ากลับบ้านเหมือนเดิม ตำแหน่งใหม่ก็ยังเป็นของเราเหมือนเดิม ยังไม่มีคำตอบชัดเจนว่าความว่างเปล่าตรงนั้นจะหายไปเมื่อไหร่

แต่อย่างน้อยตอนนี้เรารู้แล้วว่าน้ำที่กำลังดื่มอยู่คือน้ำแบบไหน

รถไฟฟ้าเข้าจอดสถานีถัดไป มีคนขึ้นมาใหม่หลายคน บางคนถือถุงขนมที่เพิ่งซื้อ บางคนคุยโทรศัพท์เสียงดัง บางคนนั่งหลับตาเงียบๆ เหมือนเรา

ไม่มีใครในตู้รถไฟฟ้าคันนี้รู้ว่าเราเพิ่งได้ตำแหน่งที่รอมาสามปี และก็ไม่เป็นไร เพราะคืนนี้เราแค่อยากนั่งเฉยๆ อยู่กับลมหายใจของตัวเอง จนกว่าจะถึงสถานีที่ต้องลง