อาสาฬหบูชา: วันที่พระรัตนตรัยครบองค์สาม

เย็นวันหนึ่งที่ป่าอิสิปตนะ ใกล้เมืองพาราณสี ชายห้าคนนั่งอยู่ใต้ร่มไม้ตามเคย

พวกเขาเป็นนักบวชที่ออกจากบ้านมานานแล้ว ใช้ชีวิตด้วยการอดอาหาร ทรมานร่างกาย เชื่อว่านั่นคือทางเดียวที่จะหลุดพ้นได้ วันนั้นมีคนหนึ่งในกลุ่มมองออกไปไกล ๆ แล้วเห็นเงาคนเดินตรงมาทางพวกเขา

"นั่นสมณโคดม" เขาพูดกับเพื่อน

อีกสี่คนหันไปมอง แล้วปรึกษากันเบา ๆ ว่าจะไม่ลุกขึ้นต้อนรับ เพราะคนที่เดินมานั้น เมื่อหกปีก่อนเคยร่วมปฏิบัติกับพวกเขา แต่แล้ววันหนึ่งเขากลับเลิกอดอาหาร รับข้าวจากเด็กสาวคนหนึ่งมากิน พวกเขาจึงคิดว่าเขาแพ้แล้ว ล้มเลิกความตั้งใจแล้ว จึงพากันเดินจากมา

พวกเขาตกลงกันไว้ว่า ถ้าเขาเดินมาถึง จะแค่จัดที่นั่งให้ ไม่ต้องลุกรับ ไม่ต้องรับบาตรให้ ไม่ต้องเรียกด้วยคำยกย่องใด ๆ

แต่พอเขาเดินเข้ามาใกล้ขึ้นเรื่อย ๆ สิ่งที่เกิดขึ้นกลับไม่เป็นอย่างที่ตกลงกันไว้เลยสักอย่าง

ห้าคนที่เคยเป็นเพื่อนกัน

ทีละคน ทีละคน พวกเขาลุกขึ้นเอง โดยไม่มีใครสั่ง

คนหนึ่งเดินไปรับบาตรและจีวร คนหนึ่งจัดอาสนะ คนหนึ่งไปตักน้ำมาล้างเท้าให้ ทั้งที่เมื่อครู่ยังพูดกันว่าจะไม่ทำเช่นนั้น

พวกเขาอธิบายไม่ถูกเหมือนกันว่าทำไม บางทีอาจเป็นเพราะแววตา บางทีอาจเป็นเพราะท่าเดิน หรือบางทีอาจเป็นเพราะสิ่งที่พวกเขาสัมผัสได้โดยไม่ต้องมีใครบอก

เขานั่งลง แล้วบอกพวกเขาว่า อย่าเรียกเขาด้วยชื่อเดิมหรือคำว่า "เพื่อน" อีกต่อไป เพราะตอนนี้เขาได้ตรัสรู้แล้ว เขามีธรรมที่จะสอนให้

ห้าคนนั้นยังไม่เชื่อ พวกเขาพูดขึ้นมาว่า เมื่อก่อนตอนที่ทรมานร่างกายอย่างหนักที่สุด เขายังไม่บรรลุอะไรเลย แล้ววันนี้ที่เลิกทรมานตัวเองไปแล้ว จะบรรลุได้อย่างไร

เขาถามกลับไปว่า ตลอดเวลาที่รู้จักกัน เคยได้ยินเขาพูดแบบนี้มาก่อนไหม

พวกเขานิ่งไป เพราะไม่เคย

สิ่งที่ไม่มีใครเคยได้ยินมาก่อน

เขาเริ่มเล่าให้ฟังว่า ทางที่เขาเคยเดินมาก่อนหน้านี้มีอยู่สองทาง ทางหนึ่งคือปล่อยตัวตามใจกับความสุขทุกอย่างที่หาได้ อีกทางหนึ่งคือทรมานร่างกายให้สุดโต่ง อดจนแทบตาย

ทั้งสองทางนั้นเขาเดินมาแล้วทั้งคู่ และทั้งสองทางไม่ได้พาไปไหน

มีทางที่สาม ที่ไม่ตึงเกินไปและไม่หย่อนเกินไป เขาเรียกมันว่าทางสายกลาง แล้วเริ่มเล่าให้ฟังว่า ชีวิตคนเรามีความทุกข์อยู่จริง เป็นเรื่องที่ปฏิเสธไม่ได้ ไม่ว่าจะรวยหรือจน หนุ่มหรือแก่

ความทุกข์นั้นไม่ได้ลอยมาเอง มันมีเหตุ เหตุนั้นคือความอยากที่ไม่มีที่สิ้นสุด อยากได้ อยากเป็น อยากไม่เป็น

และถ้ามีเหตุ ก็ต้องมีทางดับเหตุนั้นได้ ไม่ใช่เรื่องที่ต้องทนอยู่กับมันไปตลอด

ส่วนทางที่จะดับได้นั้น ก็ไม่ใช่เรื่องลึกลับเกินเอื้อม เป็นเรื่องของการมองให้ถูก คิดให้ถูก พูดให้ถูก ทำมาหากินให้ถูก พยายามให้ถูกทาง ระลึกรู้ตัวอยู่เสมอ และทำใจให้ตั้งมั่น

ห้าคนนั้นนั่งฟังไปเรื่อย ๆ บางคนยังกึ่งสงสัย บางคนเริ่มเงียบลงผิดปกติ

จนกระทั่งถึงคนหนึ่งในนั้น ชื่อโกณฑัญญะ

ระหว่างที่ฟัง มีบางอย่างเกิดขึ้นในใจเขา เหมือนแสงที่ส่องเข้าไปในห้องที่มืดมานาน เขาเห็นสิ่งที่ไม่เคยเห็นมาก่อน ไม่ใช่ด้วยการจำคำพูด แต่ด้วยการเข้าใจมันจริง ๆ ว่า สิ่งใดก็ตามที่เกิดขึ้น สิ่งนั้นย่อมดับไปเป็นธรรมดา

ตอนนั้นเองที่ผู้พูดยิ้มออกมาแล้วเปล่งเสียงขึ้น

โกณฑัญญะได้รู้แล้วหนอ โกณฑัญญะได้รู้แล้วหนอ

นับจากวันนั้น คนทั้งหลายเรียกเขาว่าอัญญาโกณฑัญญะ คำว่า "อัญญาโกณฑัญญะ" แปลตรงตัวว่าโกณฑัญญะผู้รู้แล้ว เป็นชื่อที่เกิดขึ้นเพราะเหตุการณ์ในบ่ายวันนั้นเอง

สิ่งที่เกิดในใจโกณฑัญญะ ท่านเรียกว่าธรรมจักษุเปิด คำว่าธรรมจักษุ หมายถึงดวงตาเห็นธรรมที่ปราศจากฝุ่นละออง คือการเข้าใจแจ่มแจ้งด้วยตัวเอง ไม่ใช่แค่เชื่อตามที่มีคนบอก

วันที่ยังขาดอยู่หนึ่งอย่าง

ตรงนี้มีอะไรบางอย่างน่าคิดอยู่

พระพุทธเจ้าตรัสรู้มาก่อนหน้านั้นหลายเดือนแล้ว ตั้งแต่ใต้ต้นโพธิ์ที่พุทธคยา ตอนนั้นพระพุทธเจ้าก็มีอยู่แล้ว

บ่ายวันนี้ ธรรมก็เพิ่งถูกกล่าวออกมาเป็นครั้งแรก ธรรมก็เกิดขึ้นแล้ว

แต่สิ่งหนึ่งที่ยังไม่เกิด คือสงฆ์

เพราะสงฆ์ไม่ได้เกิดจากการที่มีคนพูดธรรมเก่งแค่ไหน สงฆ์เกิดจากการที่มีคนคนหนึ่งฟังแล้วเข้าใจจริง จนอยากเดินตามทางนั้นด้วยชีวิตของตัวเอง

โกณฑัญญะจึงทูลขอบวช พระพุทธเจ้าตรัสตอบด้วยคำที่แปลได้ใจความว่า เธอจงเป็นภิกษุมาเถิด ธรรมอันเรากล่าวไว้ดีแล้ว จงประพฤติเพื่อทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบเถิด

การบวชแบบนี้เรียกว่าเอหิภิกขุ แปลว่าเชิญมาเป็นภิกษุ เป็นการบวชแบบแรกในพระศาสนา ไม่มีพิธีรีตองอะไรมาก มีแค่คำเชิญกับใจที่พร้อมแล้วจริง ๆ

นาทีที่โกณฑัญญะกลายเป็นภิกษุรูปแรกนั่นเอง คือนาทีที่ทุกอย่างครบ มีพระพุทธ มีพระธรรม และตอนนี้มีพระสงฆ์แล้วด้วย

เทียนเล่มที่สองที่ยังไม่ได้จุด

ลองนึกถึงเทียนเล่มหนึ่งที่จุดไฟลุกอยู่คนเดียวในความมืด

แสงของมันสว่างจริง อบอุ่นจริง ส่องให้เห็นทางจริง แต่ตราบใดที่ยังมีเทียนอยู่เล่มเดียว แสงนั้นก็ยังอยู่แค่จุดเดียวในความมืดกว้างใหญ่

พระพุทธเจ้าคือเทียนเล่มแรกที่จุดขึ้นเองใต้ต้นโพธิ์ ไม่มีใครจุดให้ ธรรมคือไฟที่ลุกอยู่บนเทียนเล่มนั้น

แต่ไฟจะไม่มีวันกลายเป็นแสงสว่างที่กระจายไปได้ไกล จนกว่าจะมีเทียนเล่มที่สองถูกนำเข้ามาใกล้ ใกล้พอที่ไฟจะข้ามไปติดได้

โกณฑัญญะคือเทียนเล่มที่สอง

และตรงจุดที่ไฟจากเล่มแรกข้ามไปติดเล่มที่สองได้สำเร็จ ตรงนั้นเองที่เราเรียกได้เต็มปากว่า มีแสงสว่างเกิดขึ้นในโลกแล้วจริง ๆ ไม่ใช่แค่มีคนคนหนึ่งถือไฟอยู่คนเดียว

นี่คือเหตุผลที่วันนี้ไม่ได้ถูกเรียกแค่ว่าวันแสดงธรรมครั้งแรก แต่ถูกเรียกว่าวันที่พระรัตนตรัยครบองค์สาม เพราะสามอย่างนั้นต้องอาศัยกันและกันจึงจะสมบูรณ์ พระพุทธไม่มีความหมายถ้าไม่มีธรรมให้สอน ธรรมไม่มีความหมายถ้าไม่มีใครเข้าใจมันจริง และสงฆ์จะเกิดไม่ได้เลยถ้าไม่มีทั้งสองอย่างแรก

เข้าใจ ไม่ใช่แค่จำได้

หลายคนไปวัดวันอาสาฬหบูชาเพื่อทำบุญ เวียนเทียน ฟังเทศน์ ซึ่งเป็นเรื่องดีอยู่แล้ว

แต่สิ่งที่เกิดกับโกณฑัญญะในบ่ายวันนั้น ไม่ใช่การไปนั่งฟังเฉย ๆ แล้วจบไป เขาฟังด้วยใจที่เปิดจริง ๆ ทั้งที่ก่อนหน้านั้นไม่กี่ชั่วโมง เขายังตั้งใจแน่วแน่ว่าจะไม่เชื่อ

ลองสังเกตตัวเองดูว่า เวลาฟังใครพูดเรื่องสำคัญ เราฟังแบบไหน บางทีเราฟังแบบรอจังหวะจะเถียง ฟังไปครึ่งเดียวแล้วคิดคำตอบของตัวเองไว้ล่วงหน้าแล้ว ฟังแบบนั้นต่อให้นั่งฟังทั้งชั่วโมงก็อาจไม่ได้ยินอะไรใหม่เลย

การฟังแบบโกณฑัญญะเป็นการฟังที่ยอมวางสิ่งที่เคยเชื่อไว้ก่อน แม้เพียงชั่วขณะ เพื่อให้มีที่ว่างสำหรับสิ่งที่ยังไม่เคยเข้าใจ

เรื่องทางสายกลางที่ท่านสอนวันนั้น ก็เอามาใช้ในชีวิตประจำวันได้ไม่ยาก ลองสังเกตตัวเองสักสัปดาห์หนึ่งว่า เวลาเจอปัญหา เรามักจะโต้ตอบสุดโต่งไปด้านใดด้านหนึ่งหรือเปล่า เจอเรื่องเครียดก็ปล่อยตัวเต็มที่ไปเลยจนเสียสุขภาพ หรือเจอเรื่องผิดหวังก็บีบคั้นตัวเองหนักเกินไปจนไม่เหลือแรงทำอะไรต่อ ทางสายกลางไม่ได้แปลว่าเฉื่อยชาหรือไม่รู้สึกอะไร แต่แปลว่ารู้จักผ่อนและตึงให้พอดีกับสถานการณ์จริง

อีกอย่างที่ทำได้คือลองถามตัวเองว่า ใครคือเทียนเล่มแรกที่จุดไฟให้เรา อาจเป็นพ่อแม่ ครูคนหนึ่ง หนังสือเล่มหนึ่ง หรือแม้แต่คนแปลกหน้าที่พูดอะไรบางอย่างในวันที่เรากำลังหลงทาง แล้วลองถามต่อว่า ตอนนี้ไฟนั้นยังลุกอยู่ในตัวเราไหม หรือดับไปแล้วโดยที่เราไม่ทันสังเกต

ถ้าจะสรุปเป็นสามเรื่องที่พอจับต้องได้จากวันนี้

• ฟังใครสักคนโดยไม่รีบคิดคำตอบไว้ล่วงหน้า อย่างน้อยหนึ่งครั้งในสัปดาห์นี้
• สังเกตว่าตัวเองกำลังตึงเกินไปหรือหย่อนเกินไปในเรื่องที่กำลังเผชิญอยู่
• นึกถึงคนที่เคยจุดไฟให้เรา แล้วถามตัวเองว่าไฟนั้นยังอยู่หรือเปล่า

ก่อนเทียนจะดับ

ห้าคนที่นั่งอยู่ใต้ร่มไม้เย็นวันนั้น ไม่มีใครรู้ล่วงหน้าว่ากำลังอยู่ในเหตุการณ์ที่คนจะพูดถึงไปอีกกว่าสองพันห้าร้อยปี

พวกเขาแค่นั่งฟังคนคนหนึ่งพูด ด้วยใจที่ยังลังเลอยู่ในตอนแรก

บางทีสิ่งที่ทำให้วันนั้นสำคัญ ไม่ใช่เพราะมีคำสอนใหญ่โตอลังการ แต่เพราะมีคนหนึ่งกล้าเปิดใจฟังจนสุด และมีอีกคนหนึ่งพร้อมจะรอจนกว่าไฟจะข้ามไปติด

เทียนเล่มแรกยังลุกอยู่มาจนถึงทุกวันนี้ ผ่านเทียนเล่มที่สองที่สาม ต่อกันมาเรื่อย ๆ โดยไม่เคยดับสนิทเลยสักครั้ง

คืนนี้ถ้ามีโอกาสจุดเทียนสักเล่ม ลองนั่งมองแสงนั้นสักครู่เฉย ๆ ก็ได้