ใต้ต้นสาละคู่ คืนสุดท้ายของพระพุทธเจ้า

หน้าที่ของเราคืนนี้คือนั่งอยู่ข้างเตียง ฟังเสียงหายใจของแม่ที่ค่อย ๆ ห่างขึ้นทุกชั่วโมง

มือข้างหนึ่งจับมือท่านไว้ อีกข้างหนึ่งไม่รู้จะวางไว้ตรงไหน

หมอบอกไว้หลายวันแล้วว่าคงอีกไม่นาน เราซ้อมใจมาตลอดสัปดาห์ที่ผ่านมา แต่พอถึงคืนที่ต้องนั่งจริง ๆ ก็ยังไม่พร้อมอยู่ดี

สิ่งที่แว่บเข้ามาในหัวตอนตีสองคืนนั้น กลับเป็นเรื่องของชายชราอีกคนหนึ่ง เมื่อสองพันห้าร้อยกว่าปีก่อน

ชายชราที่ยังเดินทางอยู่

พระพุทธเจ้าตอนนั้นพระชนมายุแปดสิบ ร่างกายไม่ได้ต่างจากคนแก่ทั่วไป ปวดหลัง อ่อนเพลีย เดินทางไกลแต่ละครั้งต้องหยุดพักบ่อยกว่าเดิม

ท่านเคยบอกพระอานนท์ตรง ๆ โดยไม่อ้อมค้อมว่า ร่างกายของท่านตอนนี้เหมือนเกวียนเก่าที่ต้องอาศัยไม้ไผ่มัดประคับประคองไว้ ถึงจะพอเดินทางต่อได้อีกหน่อย

ไม่มีฉากปาฏิหาริย์ ไม่มีการอ้อนวอนขอให้หายป่วย มีแต่ชายแก่คนหนึ่งที่รู้ตัวว่าร่างกายกำลังจะหมดอายุขัย และยังเลือกเดินต่อไปสอนคนที่รอฟังอยู่ข้างหน้า

ก่อนหน้านั้นไม่นาน ตอนพักที่เมืองเวสาลี ท่านเคยป่วยหนักจนพระอานนท์กลัวมาก กลัวถึงขั้นทนดูไม่ไหว ท่านจึงเรียกพระอานนท์มาสอนสิ่งหนึ่งไว้ก่อน เผื่อว่าวันหนึ่งท่านจะไม่อยู่ให้พึ่งพาอีกแล้ว

เธอทั้งหลายจงมีตนเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นที่พึ่ง อย่ามีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งเลย

ฟังผิวเผินอาจดูเหมือนท่านกำลังผลักไสให้ลูกศิษย์ไปอยู่คนเดียว แต่ถ้าฟังอีกชั้นหนึ่ง นี่คือคำของคนที่รู้ว่าตัวเองกำลังจะจากไป และไม่อยากให้คนที่รักต้องพังทลายเพราะยึดติดกับตัวท่านมากเกินไป

อาหารมื้อสุดท้ายจากจุนทะ

ระหว่างทางไปเมืองกุสินารา คณะของพระพุทธเจ้าแวะพักที่หมู่บ้านปาวา มีชายคนหนึ่งชื่อจุนทะ ลูกชายนายช่างทอง อาศัยอยู่แถวนั้น

จุนทะทราบข่าวว่าพระพุทธเจ้ามาพัก จึงตั้งใจนิมนต์ท่านและหมู่สงฆ์ไปฉันภัตตาหารที่บ้าน แล้วตระเตรียมของถวายอย่างดีที่สุดเท่าที่ตัวเองมี

หนึ่งในอาหารที่จุนทะทำถวายคือของที่เรียกกันว่า สุกรมัททวะ แม้แต่นักปราชญ์รุ่นหลังก็ยังถกกันไม่จบว่าจริง ๆ แล้วคืออะไรแน่ ระหว่างเนื้อสัตว์อ่อนพิเศษชนิดหนึ่ง กับพืชป่าที่หายาก

พระพุทธเจ้าฉันของนั้น แล้วสั่งให้นำส่วนที่เหลือไปฝังเสีย ไม่ให้ใครฉันต่อ

ไม่นานหลังจากนั้น ท่านเริ่มมีอาการปวดท้องรุนแรง ถ่ายเป็นเลือด อาการหนักถึงขั้นที่คนทั่วไปคงล้มตัวลงนอนไม่ไปไหนแล้ว แต่ท่านยังยืนยันจะเดินทางต่อไปยังกุสินารา

สิ่งที่ท่านห่วงในตอนนั้นไม่ใช่ความเจ็บปวดของตัวเอง แต่เป็นจุนทะ ท่านสั่งพระอานนท์ไว้ล่วงหน้าว่า ถ้ามีใครไปตำหนิจุนทะภายหลังว่าถวายอาหารจนพระพุทธเจ้าประชวรหนัก ให้ช่วยอธิบายให้จุนทะเข้าใจว่า การได้ถวายอาหารมื้อสุดท้ายก่อนปรินิพพานนั้น มีอานิสงส์เสมอกับอาหารมื้อที่นางสุชาดาถวายก่อนท่านจะตรัสรู้ ไม่ใช่เรื่องที่จุนทะต้องแบกความรู้สึกผิดไว้เลยสักนิด

คนที่กำลังจะตายเอง กลับเป็นคนที่ห่วงว่าคนให้อาหารจะเสียใจ

ใต้ต้นสาละคู่ในคืนสุดท้าย

คณะเดินทางถึงกุสินารา เข้าไปในป่าสาละของเจ้ามัลละ พระพุทธเจ้าให้พระอานนท์ปูที่บรรทมระหว่างต้นสาละคู่หนึ่ง หันพระเศียรไปทางทิศเหนือ

ตอนนั้นไม่ใช่ฤดูดอกสาละบาน แต่ต้นไม้ทั้งสองต้นกลับผลิดอกพร้อมกันเต็มต้น ดอกร่วงโปรยลงมาทั่วบริเวณที่ท่านนอน

พระอานนท์ทนไม่ไหว หลบไปยืนร้องไห้อยู่ข้างกำแพงห้อง คิดในใจว่าตัวเองยังไม่บรรลุธรรม แล้วพระอาจารย์ผู้เป็นที่พึ่งก็กำลังจะจากไป

พระพุทธเจ้าให้คนไปตามพระอานนท์กลับมา แล้วปลอบว่าไม่ต้องเสียใจ สิ่งที่เกิดขึ้นเป็นเรื่องธรรมดาของทุกสิ่งที่มีการประชุมกัน มีเกิดแล้วต้องมีการพลัดพราก ไม่มีใครหนีพ้น ท่านยังชมพระอานนท์ที่ดูแลรับใช้ท่านมาตลอดหลายสิบปีด้วยความเอาใจใส่อย่างไม่มีที่ติ

คืนนั้นมีนักบวชนอกศาสนาชื่อสุภัททะมาขอเข้าเฝ้า ทหารเฝ้ายามกันไว้ไม่ให้เข้า เพราะเกรงว่าจะไปรบกวนท่านในวาระสุดท้าย แต่พระพุทธเจ้าได้ยินเสียงโต้เถียง จึงสั่งให้ปล่อยสุภัททะเข้ามา ท่านยังมีแรงพอจะตอบคำถามให้คนแปลกหน้าคนหนึ่งคลายความสงสัย สุภัททะกลายเป็นสาวกคนสุดท้ายที่พระพุทธเจ้าทรงบวชให้ด้วยพระองค์เอง

ก่อนจะดับขันธ์ ท่านถามภิกษุที่มาห้อมล้อมอยู่สามครั้งว่า มีใครยังสงสัยในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ หรือหนทางปฏิบัติบ้างไหม ให้ถามตอนนี้เสีย จะได้ไม่ต้องมาเสียใจภายหลังว่าไม่ได้ถาม

ไม่มีใครพูดอะไรเลย

จากนั้นท่านจึงกล่าวคำสุดท้าย

สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา เธอทั้งหลายจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อมเถิด

คำว่าสังขารในที่นี้หมายถึงทุกสิ่งที่ปรุงแต่งขึ้นมา ไม่ว่าจะเป็นร่างกาย ความคิด หรือแม้แต่ความสัมพันธ์ระหว่างคน ท่านไม่ได้บอกให้เศร้าเพราะทุกอย่างต้องเสื่อม แต่บอกให้ใช้เวลาที่ยังมีอยู่ให้คุ้มที่สุด นั่นคือความหมายของคำว่าไม่ประมาท

พูดจบ ท่านก็เข้าสู่ภาวะจิตที่สงบลึกขึ้นเรื่อย ๆ จนดับขันธ์ในคืนนั้นเอง ท่ามกลางดอกสาละที่ยังร่วงโปรยอยู่ไม่ขาดสาย

ตะเกียงน้ำมันที่หมดเชื้อ

บ้านต่างจังหวัดสมัยก่อนมักมีตะเกียงน้ำมันมะพร้าวจุดไว้ข้างหิ้งพระตลอดคืน

ถ้าเราไม่เติมน้ำมัน ถึงจุดหนึ่งไส้ตะเกียงก็จะค่อย ๆ หรี่ลง แสงเล็กลง แล้วดับไปเอง ไม่มีใครมาเป่า ไม่มีใครมาปิด มันดับเพราะน้ำมันหมดพอดี

การจากไปของพระพุทธเจ้าก็มีลักษณะแบบนั้น ไม่ใช่การถูกพรากไปกลางคัน ไม่ใช่อุบัติเหตุ แต่เป็นการหมดไปของสิ่งที่หล่อเลี้ยงร่างกายให้ยังอยู่ต่อได้ เมื่อหมดแล้วก็ดับไปตามธรรมชาติของมันเอง

เรามักกลัวความตายเพราะคิดว่ามันคือการถูกแย่งชิงบางอย่างไปจากเรา แต่ถ้ามองอย่างตะเกียงที่หมดน้ำมัน มันอาจเป็นแค่การครบรอบของสิ่งที่มีจุดเริ่มต้นและจุดจบมาตั้งแต่แรกอยู่แล้ว

คนที่นอนอยู่บนเตียงตรงหน้าเราคืนนี้ก็เช่นกัน ท่านไม่ได้ถูกอะไรมาแย่งชิงไปกลางทาง เพียงแต่น้ำมันของท่านกำลังจะหมดลงตามเวลาของมัน

สิ่งที่พอเอากลับมาใช้ได้ตอนอยู่ข้างเตียงใครสักคน

เรื่องของจุนทะสอนอะไรบางอย่างที่ใช้ได้จริงกับคืนแบบนี้ คนที่ดูแลผู้ป่วยมักแบกความรู้สึกผิดไว้เงียบ ๆ กลัวว่าตัวเองทำได้ไม่ดีพอ ป้อนข้าวช้าไปมื้อหนึ่ง หลับไม่ทันตอนที่เขาต้องการ พระพุทธเจ้าเองยังเลือกที่จะปลดปล่อยจุนทะจากความรู้สึกผิดในวาระสุดท้ายของท่าน นั่นอาจเป็นสิ่งแรกที่พอทำให้ตัวเองได้เหมือนกัน คือวางความรู้สึกผิดที่ไม่จำเป็นลงบ้าง เพราะการอยู่ตรงนั้นด้วยใจที่เต็มที่มีค่ากว่าการทำทุกอย่างให้สมบูรณ์แบบอยู่แล้ว

อีกอย่างหนึ่งที่พอทำได้คือการพูดสิ่งที่ยังไม่ได้พูด พระพุทธเจ้าเปิดโอกาสให้ภิกษุถามคำถามค้างคาใจก่อนท่านจะจากไป เพราะรู้ว่าคำถามที่ไม่ได้ถามจะกลายเป็นสิ่งที่ค้างอยู่ในใจคนที่อยู่ต่อไปอีกนาน ถ้ายังมีคำขอบคุณ คำขอโทษ หรือแม้แต่เรื่องเล็ก ๆ ที่อยากบอก คืนนี้อาจเป็นโอกาสสุดท้ายที่จะพูดออกมาโดยไม่ต้องรอให้สมบูรณ์แบบก่อน

บางทีสิ่งที่ช่วยได้มากกว่านั้นคือการฝึกความไม่ประมาทเป็นนิสัยประจำวัน ไม่ใช่แค่ตอนมีคนใกล้จะจากไปเท่านั้น แต่เป็นการถามตัวเองบ่อย ๆ ว่าถ้าวันนี้เป็นวันสุดท้ายที่จะได้เจอคนที่เรารัก เรายังจะพูดกับเขาแบบเดิมอยู่ไหม คำถามแบบนี้ไม่ได้ทำให้ใจหนักขึ้น กลับทำให้เราเผลอทะเลาะเรื่องเล็กน้อยน้อยลง

และถ้ามีแรงพอ ลองสังเกตลมหายใจของตัวเองเบา ๆ ควบคู่ไปกับการนั่งอยู่ตรงนั้น ไม่ต้องหาคำพูดปลอบใจที่สมบูรณ์แบบ ไม่ต้องรีบแก้ปัญหาอะไร แค่รู้ว่าตอนนี้เรากำลังหายใจอยู่ และเขาก็กำลังหายใจอยู่ ก็เพียงพอแล้วสำหรับคืนหนึ่ง

ถ้าจะจำอะไรกลับไปจากคืนนี้สักอย่าง ลองจำสามอย่างนี้พอ

• ความรู้สึกผิดที่ยังไม่ได้เกิดขึ้นจริง ไม่จำเป็นต้องแบกไว้ล่วงหน้า
• คำที่ยังไม่ได้พูด ควรพูดตอนที่ยังพูดได้ ไม่ต้องรอจังหวะที่สมบูรณ์แบบ
• การนั่งอยู่ตรงนั้นด้วยใจที่ตั้งมั่น มีค่ามากกว่าการพยายามทำทุกอย่างให้ถูกต้องไปหมด

เสียงหายใจของแม่ยังคงเบาลงเรื่อย ๆ อยู่ข้างเตียง เราไม่รู้ว่าคืนนี้จะเป็นคืนสุดท้ายหรือเปล่า

แต่อย่างน้อยตอนนี้ เรารู้แล้วว่ามือที่กำลังจับอยู่นี้ ไม่จำเป็นต้องรอให้พร้อมกว่านี้ก่อนถึงจะจับไว้ได้เต็มที่