เมื่อจอดับแต่ใจยังไม่พัก: ถอดปลั๊กจอ เสียบปลั๊กใจ

เที่ยงคืนสี่สิบ ห้องมืดสนิท มีแสงจากจอเดียวที่ยังสว่างอยู่ในบ้าน

ผู้หญิงวัยสี่สิบกว่านอนตะแคง มือข้างหนึ่งกอดหมอน มือข้างหนึ่งเลื่อนนิ้วโป้งขึ้นบนหน้าจอ ไล่ไปเรื่อย ๆ ไม่มีจุดหมาย

ไม่มีอะไรใหม่ในฟีดแล้วตอนนี้ โพสต์ที่เลื่อนผ่านไปเมื่อสิบนาทีก่อนวนกลับมาอีกรอบ แต่นิ้วก็ยังเลื่อนต่อ เหมือนมีใครสั่งให้เลื่อน ทั้งที่ไม่มีใครสั่งเลยสักคน

ตาแสบ คอเมื่อย พรุ่งนี้ต้องตื่นหกโมงไปทำงาน

แต่มือถือก็ยังวางลงไม่ได้ อีกสักห้านาที เธอบอกตัวเองแบบนี้มาสี่รอบแล้วในคืนนี้

จอดับแล้ว แต่หัวยังไม่ดับตาม

ลองปิดจอดูสักครั้ง จะพบว่าปัญหาไม่ได้อยู่ที่จอ

พอมือถือมืดลง หัวก็ยังคิดต่อ เรื่องงานที่ยังไม่เสร็จ ข้อความที่ยังไม่ได้ตอบ คอมเมนต์ที่มีคนพิมพ์มาแรง ๆ เมื่อบ่าย ภาพชีวิตคนอื่นที่ดูดีกว่าชีวิตตัวเอง ทั้งหมดนี้ยังฉายวนอยู่ในหัว เหมือนจอที่ปิดไปแล้วแต่ภาพยังค้างอยู่บนเรตินา

ที่จริงเราไม่ได้ติดจอ เราติดสิ่งที่จอให้เรา

บางคืนมันคือความรู้สึกว่ายังมีคนคุยด้วย ทั้งที่ทุกคนในบ้านหลับไปหมดแล้ว บางคืนมันคือการหนีความเงียบ เพราะพอเงียบแล้วเรื่องที่ไม่อยากคิดจะโผล่ขึ้นมาแทน บางคืนมันแค่เป็นความเคยชิน มือไปหยิบเองโดยที่หัวยังไม่ทันสั่ง

เราเปิดแอปเช็คว่ามีใครกดไลก์โพสต์เราไหม เหมือนกำลังถามใครสักคนว่า วันนี้ฉันมีตัวตนอยู่ไหม

ไม่มีใครตอบคำถามนั้นได้จากในจอหรอก แต่เราก็ยังถามซ้ำอยู่ดี คืนแล้วคืนเล่า

รุ่นพ่อแม่เราเคยมีทีวีเป็นเครื่องเดียวที่บ้าน ละครจบ ข่าวจบ ก็ปิดทีวี แล้วก็จบจริง ๆ ไม่มีอะไรให้เลื่อนต่อ ไม่มีอะไรให้ไถหาเพิ่ม ความบันเทิงของท่านมีเส้นแบ่งที่ชัดเจนว่าเริ่มตรงไหนจบตรงไหน

แต่จอในมือเราไม่มีเส้นแบ่งแบบนั้นเลย มันไม่เคยบอกว่า "จบแล้ว" เพราะมันถูกออกแบบมาให้ไม่มีจุดจบ ยิ่งเลื่อนยิ่งมีเรื่องใหม่โผล่มา ตัวเราเองต่างหากที่ต้องเป็นคนตัดสินใจว่าจะจบตรงไหน ซึ่งเป็นงานที่หนักกว่าที่คิด เพราะไม่มีใครมาบอกเราแทน

ใจที่ไม่เคยได้พักจริง ๆ สักที

ลองสังเกตดูวันหนึ่งของเรา ตาเราทำงานตั้งแต่ลืมตาตื่น เปิดมือถือดูเวลา แล้วก็ไถฟีดต่อเลยทั้งที่ยังไม่ได้ลุกจากเตียง ระหว่างวันตาเราจ้องจอทั้งเรื่องงาน เรื่องแชท เรื่องข่าว เรื่องอะไรก็ได้ที่ทำให้ไม่ต้องอยู่กับความว่างสักนาที

พระพุทธเจ้าตรัสไว้ในพระธรรมบทว่า

ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า มีใจเป็นใหญ่ สำเร็จได้ด้วยใจ ถ้าพูดหรือทำด้วยใจที่ขุ่นมัว ทุกข์ย่อมตามมา เหมือนล้อเกวียนหมุนตามรอยเท้าโค

ใจเป็นตัวตั้งของทุกอย่าง ไม่ใช่จอ ไม่ใช่แอป ไม่ใช่โซเชียล สิ่งเหล่านั้นเป็นแค่ที่ที่ใจวิ่งไปหา เพราะใจเราเองที่ดิ้นรนอยู่ตลอดเวลา หาที่เกาะ หาที่วาง หาที่ไปให้ตัวเองไม่ต้องอยู่นิ่ง

ท่านยังตรัสอีกว่า

จิตนี้ดิ้นรน กวัดแกว่ง รักษายาก ห้ามยาก ผู้มีปัญญาย่อมทำจิตนั้นให้ตรงได้ เหมือนช่างศรดัดลูกศรให้ตรง

จิตที่ดิ้นรนกวัดแกว่งนี้มีมานานก่อนจะมีมือถือเสียอีก มือถือแค่ให้ที่ให้จิตดิ้นได้ง่ายขึ้น สะดวกขึ้น ดิ้นได้ทุกที่ทุกเวลา แค่กดปลดล็อกหน้าจอ

เมื่อก่อนจิตที่ฟุ้งอาจจะต้องรอให้มีเรื่องมากระทบ ตอนนี้จิตฟุ้งได้เองแม้ไม่มีอะไรกระทบเลย แค่เลื่อนนิ้วก็มีเรื่องใหม่มาให้ฟุ้งตลอดเวลา

พระพุทธศาสนาพูดถึงเรื่องการรักษาทวารทั้งหก คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ ว่าเป็นช่องทางที่โลกไหลเข้ามาหาเรา ท่านไม่ได้สอนให้ปิดตาปิดหูจนไม่รับรู้อะไรเลย แต่สอนให้รู้ว่าตอนนี้ทวารไหนกำลังเปิดรับอะไรอยู่ และรับมันเข้ามาด้วยความรู้ตัว ไม่ใช่ปล่อยให้ไหลเข้าแบบไม่มีสติกั้นเลย

จอมือถือทำให้ทวารตาเปิดรับอยู่แทบทั้งวันโดยไม่มีอะไรกั้นเลย นี่เองที่ทำให้ใจไม่เคยได้พักจริง ๆ สักที

ไม่ได้แปลว่ามือถือเป็นตัวร้าย มือถือก็เป็นแค่ของ ๆ หนึ่ง เหมือนมีดที่ใช้หั่นผักก็ได้ ใช้ทำร้ายคนก็ได้ ขึ้นอยู่กับว่าใจตอนนั้นเป็นยังไง

คำถามจึงไม่ใช่ว่าจะเลิกใช้มือถือได้ไหม แต่เป็นว่า เรารู้ทันไหมว่าตอนนี้ใจกำลังวิ่งหนีอะไรอยู่

สายชาร์จที่ไม่เคยถูกถอด

ลองนึกถึงมือถือเครื่องหนึ่งที่เสียบสายชาร์จทิ้งไว้ทั้งวันทั้งคืน แม้แบตจะเต็มร้อยแล้วก็ยังเสียบต่อ ไม่เคยถอด

ช่างซ่อมมือถือจะบอกเราว่า เครื่องแบบนี้แบตจะเสื่อมเร็วกว่าเครื่องที่ชาร์จเป็นเวลา เพราะแบตไม่เคยได้พักจากกระแสไฟที่ไหลเข้าตลอดเวลา

ใจของเราก็ไม่ต่างกัน

ทุกครั้งที่เราเปิดจอ มีกระแสอะไรบางอย่างไหลเข้ามาในใจตลอด ข่าว ความเห็นคนอื่น เรื่องราวของคนที่เราไม่รู้จัก ความรู้สึกอิจฉา ความรู้สึกน้อยใจ ความรู้สึกอยากได้ ไหลเข้ามาทีละนิดโดยที่เราไม่ทันรู้ตัวว่ามันกำลังไหลเข้า

เราชาร์จจอให้เต็มทุกคืน แต่ไม่เคยถอดปลั๊กให้ใจได้พักเลยสักคืน

ปลั๊กของใจไม่ได้อยู่ที่ปุ่มปิดเครื่อง มันอยู่ตรงที่เรารู้ตัวว่า ตอนนี้พอแล้ว วางลงได้แล้ว ไม่ต้องรอให้แบตหมดเองหรือให้ตาสู้ไม่ไหวจนหลับไปเอง

ถ้าไม่เคยถอดปลั๊กเลย ต่อให้จอดับ ใจก็ยังเสียบสายอยู่ดี

แล้วจะถอดปลั๊กใจยังไง

ตรงนี้ไม่มีสูตรที่ทำแล้วได้ผลทันที แต่มีจุดเริ่มต้นเล็ก ๆ ที่พอลองได้จริง

ก่อนจะหยิบมือถือขึ้นมาแต่ละครั้ง ลองหยุดสักครึ่งวินาที แล้วถามตัวเองเบา ๆ ว่าตอนนี้กำลังหยิบเพราะอะไร บางทีคำตอบคือเบื่อ บางทีคือกลัวพลาดอะไรบางอย่าง บางทีแค่มือมันเคยชิน ไม่ต้องไปตัดสินคำตอบที่ได้ แค่รู้ว่ามันคืออะไรก็พอ เพราะแค่รู้ทันตรงนั้น บางครั้งมือก็วางมือถือกลับที่เดิมได้เองโดยไม่ต้องฝืน

ตอนตื่นนอนตอนเช้า ก่อนจะหยิบมือถือมาดูอะไรเลย ลองนอนนิ่ง ๆ อยู่กับลมหายใจสักสิบครั้งก่อน ให้ใจได้ตื่นมาอยู่กับตัวเองก่อนที่จะเอาเรื่องของคนอื่นทั้งโลกเทเข้ามาในหัวตั้งแต่ยังไม่ทันลืมตาเต็มที่ วิธีที่เราเริ่มต้นเช้าวันหนึ่งมักจะกำหนดจังหวะของทั้งวันนั้น

ช่วงกินข้าว ลองวางมือถือไว้อีกห้องหนึ่งแทนที่จะวางไว้ข้างจาน ตากับปากจะได้อยู่กับข้าวที่กำลังกินจริง ๆ สักมื้อ กลิ่นข้าว รสชาติ ความรู้สึกตอนเคี้ยว สิ่งเล็ก ๆ พวกนี้หายไปเงียบ ๆ เมื่อตาเราจ้องจอไปพร้อมกัน ถ้ากินพร้อมคนในบ้าน การวางมือถือลงยังเป็นการคืนเวลาให้กันและกันด้วย ไม่ใช่แค่คืนเวลาให้ตัวเอง

ก่อนนอนสักหนึ่งชั่วโมง ลองตั้งใจปิดจอไว้ก่อน ไม่ต้องรอให้ง่วงจนสู้ไม่ไหว ช่วงเวลานั้นเอามือวางบนหน้าอกหรือหน้าท้อง แล้วรู้สึกถึงลมหายใจที่เข้าออก ไม่ต้องนับ ไม่ต้องหายใจให้ลึกเป็นพิเศษ แค่รู้ว่าตอนนี้หายใจเข้า ตอนนี้หายใจออก ถ้าใจเผลอไปคิดเรื่องที่ค้างอยู่ในจอ ก็แค่พากลับมาที่ลมหายใจใหม่ ทำแบบนี้ซ้ำได้เรื่อย ๆ ไม่มีจำนวนครั้งที่ถูกหรือผิด

ระหว่างวันที่รอคิว รอรถ หรือรอใครสักคน แทนที่จะหยิบมือถือขึ้นมาเป็นอัตโนมัติ ลองปล่อยให้ตัวเองว่างเปล่าสักครู่หนึ่ง มองรอบตัว ฟังเสียงรอบข้าง รู้สึกถึงเท้าที่แตะพื้น ความว่างแบบนี้อาจจะอึดอัดในตอนแรก เพราะเราไม่ค่อยได้อยู่กับมันมานานแล้ว แต่พอทนอึดอัดผ่านไปได้สักพัก ความว่างนั้นจะเริ่มกลายเป็นที่พักแทนที่จะเป็นสิ่งที่ต้องหนี

มีคนเล่าให้ฟังว่าเคยไปทำบุญที่วัดต่างจังหวัดวันหยุดยาว สัญญาณมือถือแทบไม่มี ตอนแรกรู้สึกกระสับกระส่ายมาก มือคันอยากหยิบมือถือขึ้นมาเช็คทุกสิบนาทีทั้งที่ไม่มีอะไรให้เช็ค แต่พอผ่านไปวันที่สอง ความกระสับกระส่ายนั้นค่อย ๆ จางลงเอง เขาเริ่มได้ยินเสียงนกที่ไม่เคยสังเกตมาก่อน เริ่มคุยกับคนข้าง ๆ ได้ยาวขึ้นโดยไม่มีจอมาแทรก กลับมาบ้านแล้วเขาบอกว่านั่นเป็นครั้งแรกในรอบหลายปีที่รู้สึกว่าใจได้พักจริง ๆ

เราไม่จำเป็นต้องรอวันหยุดยาวหรือไปวัดถึงจะทำแบบนั้นได้ แค่เริ่มจากช่วงเวลาสั้น ๆ ในแต่ละวันก็พอ

ถ้าจะจำอะไรกลับไปสักอย่าง ลองจำสามอย่างนี้พอ

• หยุดครึ่งวินาทีก่อนหยิบมือถือ แล้วถามว่าตอนนี้กำลังหนีอะไรอยู่
• ก่อนนอนหนึ่งชั่วโมง ปิดจอแล้วอยู่กับลมหายใจแทน
• เวลาว่างระหว่างวัน ลองปล่อยให้ว่างจริง ๆ ไม่ต้องรีบหยิบอะไรมาเติม

คืนนี้อาจจะยังเผลอหยิบมือถืออีกครั้ง

ถ้าคืนนี้ยังเผลอหยิบมือถือขึ้นมาไถอีกรอบ ก็ไม่เป็นไร

การเผลอไม่ได้แปลว่าทำไม่สำเร็จ มันแปลว่าเรากำลังฝึกอยู่ และการฝึกก็มีวันที่เผลอเป็นธรรมดา

พรุ่งนี้จอจะยังอยู่ที่เดิม แอปต่าง ๆ จะยังรอเราอยู่เหมือนเดิม ไม่ได้หายไปไหน

แต่ถ้าคืนพรุ่งนี้เรารู้ตัวได้เร็วขึ้นอีกนิดเดียว ก่อนที่นิ้วจะเลื่อนไปเป็นรอบที่ห้า นั่นก็นับว่าเป็นการถอดปลั๊กที่สำเร็จแล้วสักครั้งหนึ่ง

แค่นั้นก็พอสำหรับคืนหนึ่งแล้ว