สติปัฏฐาน 4 ทางเดียวที่พาใจกลับมาอยู่กับปัจจุบัน

วันนี้เป็นวันที่สามที่เราลาหยุดงานมานั่งเฝ้าพ่อที่โรงพยาบาล ป้อนข้าวเสร็จ เช็ดปากให้ เอาหมอนมาหนุนหลังให้สูงขึ้นอีกนิด ทุกอย่างที่ต้องทำ เราทำครบทุกขั้นตอน

แต่พอพ่อถามเบา ๆ ว่า "วันนี้วันอะไรนะ" เรากลับตอบไม่ได้ในทันที

ต้องนึกอยู่พักหนึ่งกว่าจะตอบถูก เพราะระหว่างที่มือกำลังป้อนข้าวอยู่นั้น หัวเราลอยไปอยู่ที่ใบแจ้งหนี้ค่าห้อง ลอยไปอยู่ที่งานที่ค้างคาที่ทำงาน ลอยไปอยู่ที่พรุ่งนี้ต้องโทรหาใครบ้าง

ตัวเรานั่งอยู่ข้างเตียงพ่อ มือเราจับช้อนอยู่จริง ๆ แต่ใจเราไม่ได้อยู่ตรงนั้นเลยสักนิด

ตัวอยู่ แต่ใจไม่อยู่

ลองสังเกตดูดี ๆ เราทำแบบนี้ทั้งวัน

ขับรถอยู่บนถนนที่คุ้นทุกโค้ง แต่ใจไปอยู่กับเรื่องที่เพิ่งเถียงกับแฟนเมื่อเช้า ล้างจานอยู่ แต่ใจไปอยู่กับสิ่งที่เจ้านายพูดเมื่อบ่าย กินข้าวอยู่กับลูก แต่ตาเรามองจอมือถือ ใจเราอยู่ที่ข้อความที่ยังไม่ได้ตอบ

ร่างกายเราอยู่ในที่หนึ่ง เวลาก็คือเดี๋ยวนี้ แต่ใจเรามักจะอยู่คนละที่คนละเวลาเสมอ บางทีก็ลากไปอดีต บางทีก็ลากไปอนาคตที่ยังไม่มาถึง

เราไม่ได้ตั้งใจให้มันเป็นแบบนี้ มันแค่เป็นไปเอง เหมือนน้ำที่ไหลลงต่ำโดยไม่ต้องมีใครสั่ง ใจของคนเราก็ไหลไปตามความคิดโดยไม่ต้องมีใครสั่งเหมือนกัน

บางทีใจเราก็หนีไปที่อื่นเพราะที่นี่มันเหนื่อยเกินไป การนั่งอยู่กับความเหนื่อยล้าเปล่า ๆ โดยไม่มีอะไรให้ทำเป็นเรื่องยากกว่าที่คิด ใจเลยหาที่ไปให้ตัวเอง ไปคิดเรื่องงาน ไปคิดเรื่องเงิน อย่างน้อยตรงนั้นยังรู้สึกว่าตัวเองกำลังทำอะไรอยู่บ้าง

บางทีก็เพราะกลัวความรู้สึกที่จะโผล่ขึ้นมา ถ้าเรานั่งเฉย ๆ อยู่กับความรู้สึกจริง ๆ ในใจตอนนั้น อาจเจอความกลัวที่ยังไม่พร้อมเจอ ใจเลยเลือกวิ่งไปหาความคิดอื่นแทน เพราะความคิดยุ่ง ๆ อย่างน้อยก็ยังทำให้รู้สึกปลอดภัยกว่า

ปัญหาไม่ได้อยู่ที่เราคิดมาก คนเราคิดกันทุกคน ปัญหาอยู่ตรงที่เราไม่รู้ตัวว่ากำลังคิดอยู่ เราเลยพลาดสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นตรงหน้าไปเรื่อย ๆ พลาดมือของพ่อที่กำลังสั่นตอนถือช้อน พลาดแววตาของลูกตอนเล่าเรื่องที่โรงเรียน พลาดลมหายใจของตัวเองที่ตื้นลงเพราะเครียดสะสมมาทั้งวัน

ทางเอกที่พระพุทธเจ้าวางไว้

เรื่องแบบนี้ไม่ใช่เรื่องใหม่ พระพุทธเจ้าเห็นปัญหานี้มาตั้งแต่สองพันกว่าปีก่อน และท่านตั้งชื่อทางแก้ไว้อย่างหนักแน่นว่าเป็น "ทางเอก" คือทางเดียวที่จะพาใจกลับมาอยู่กับปัจจุบันได้จริง

ทางนั้นเรียกว่า สติปัฏฐาน แปลอย่างง่ายว่า ที่ตั้งของสติ หรือจุดที่เราเอาความรู้ตัวไปวางไว้ ท่านแบ่งไว้เป็นสี่จุด

จุดแรกคือกาย รู้ตัวว่ากำลังนั่ง กำลังเดิน กำลังหายใจเข้า หายใจออก

จุดที่สองคือความรู้สึก รู้ตัวว่าตอนนี้กำลังสบายใจ กำลังอึดอัด หรือเฉย ๆ อยู่

จุดที่สามคือใจ รู้ตัวว่าใจกำลังฟุ้ง กำลังหดหู่ กำลังโกรธ หรือกำลังสงบ

จุดที่สี่คือสิ่งที่ผ่านเข้ามาในใจ อย่างความคิด อารมณ์ที่ผูกกับเรื่องต่าง ๆ รู้ว่ามันเกิดขึ้น ตั้งอยู่ แล้วก็ดับไป

ท่านไม่ได้บอกให้เราไปนั่งท่องสี่ข้อนี้ให้ขึ้นใจ ท่านบอกแค่ว่า ไม่ว่าใจเราจะลอยไปไหน ให้มีจุดสี่จุดนี้ไว้เป็นที่กลับมา

ภิกษุทั้งหลาย ทางนี้เป็นทางเดียว เพื่อความหมดจดแห่งสัตว์ทั้งหลาย เพื่อข้ามพ้นความโศกและความคร่ำครวญ เพื่อความดับไปแห่งทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุธรรมที่ควรรู้ ทางนี้คือสติปัฏฐานสี่

คำว่า "ทางเดียว" ในที่นี้ไม่ได้แปลว่าห้ามใช้ทางอื่น แต่หมายถึงว่า ไม่ว่าจะปฏิบัติแบบไหน สุดท้ายก็ต้องผ่านการรู้ตัวสี่จุดนี้อยู่ดี เหมือนถนนหลายสายในเมืองที่สุดท้ายต้องผ่านสี่แยกใหญ่แยกเดียวกัน

ที่ท่านต้องแยกไว้ถึงสี่จุด ไม่ใช่เพราะอยากให้เรื่องซับซ้อน แต่เพราะทุกข์ของคนเรามักไม่ได้โผล่มาที่จุดเดียว บางวันทุกข์โผล่ที่กาย อย่างความปวดหลังที่ทนนั่งไม่ไหว บางวันโผล่ที่ความรู้สึก อย่างความอึดอัดที่อธิบายไม่ถูกว่ามาจากไหน บางวันโผล่ที่ใจ อย่างความหดหู่ที่ครอบไปทั้งวันโดยไม่มีเหตุชัดเจน และบางวันโผล่ที่ความคิด อย่างเรื่องเดิมที่วนซ้ำอยู่ในหัวไม่เลิก

รู้จักสี่จุดนี้ไว้ ก็เหมือนมีแผนที่ติดตัว เวลาทุกข์โผล่ขึ้นมา อย่างน้อยเราจะรู้ว่ามันกำลังโผล่ที่จุดไหน ไม่ใช่ตื่นตระหนกจับต้นชนปลายไม่ถูกเหมือนเดิม

โคมไฟตอนไฟดับ

ลองนึกภาพคืนที่ไฟดับในบ้าน

เรามองไม่เห็นอะไรเลย ทุกอย่างในบ้านยังอยู่ที่เดิม โต๊ะยังอยู่ตรงนั้น กุญแจยังอยู่บนตู้ แต่เรามองไม่เห็นเพราะไม่มีแสง

พอเราหยิบโคมไฟฉายขึ้นมาส่อง แสงจะไปตกที่ไหน ตรงนั้นก็ปรากฏขึ้นมาทันที เราส่องไปที่พื้น เห็นพื้น เราส่องไปที่มือจับประตู เห็นมือจับประตู ของทุกอย่างมันอยู่ตรงนั้นตลอดเวลาอยู่แล้ว สิ่งที่ขาดไปมีอย่างเดียวคือแสง

สติก็เหมือนแสงจากโคมไฟฉายนั้น กายของเรา ความรู้สึกของเรา ใจของเรา ความคิดของเรา มันอยู่ตรงนั้นอยู่แล้วตลอดเวลา ไม่เคยหายไปไหน สิ่งที่ขาดไปคือแสงของความรู้ตัวที่จะส่องไปให้เห็นมัน

เวลาใจฟุ้งจนนอนไม่หลับ ไม่ใช่เพราะไม่มีลมหายใจให้รู้ ลมหายใจอยู่ตรงนั้นตลอดเวลา แค่เราไม่ได้ส่องโคมไฟไปทางนั้น เราเอาโคมไฟไปส่องอยู่กับเรื่องที่ยังไม่เกิดแทน

และข้อดีของโคมไฟคือ มันไม่ต้องซื้อใหม่ ไม่ต้องหาที่ไหน มันอยู่ในมือเราอยู่แล้วเสมอ แค่ต้องนึกขึ้นมาว่าจะยกมันขึ้นส่อง

ไม่ต้องพยายามส่องให้สว่างทั้งบ้านในคราวเดียว บ้านมืดมานาน จะให้สว่างวาบทีเดียวทั้งหลังคงเป็นไปไม่ได้ ส่องไปทีละมุมก็พอ มุมนี้เห็นแล้วค่อยขยับไปมุมถัดไป

เอาไปใช้ตอนไหนได้บ้าง

เรื่องสติปัฏฐานฟังดูเหมือนต้องไปนั่งในวัด แต่จริง ๆ แล้วมันใช้ได้กับทุกช่วงเวลาของวันธรรมดา

ตอนล้างจานตอนเช้า แทนที่จะปล่อยใจให้คิดเรื่องงานที่รอ ลองรู้สึกถึงน้ำอุ่นที่ไหลผ่านมือ รู้สึกถึงจานที่ลื่นในมือ รู้สึกถึงเสียงน้ำกระทบอ่าง ทำแค่สองสามจานแรกก็พอ ไม่ต้องรู้ตัวตลอดทั้งกอง แค่ให้มีสักช่วงหนึ่งที่ใจกลับมาอยู่กับมือจริง ๆ

ตอนขับรถติดไฟแดง แทนที่จะหยิบมือถือขึ้นมาดู ลองรู้สึกถึงมือที่จับพวงมาลัย รู้สึกถึงหลังที่พิงกับเบาะ หายใจเข้าออกช้า ๆ สักสามครั้งก่อนไฟจะเขียว

ตอนนั่งเฝ้าคนป่วยหรือคนแก่ที่บ้าน ให้ลองสังเกตความรู้สึกในใจตัวเองสักครู่หนึ่งก่อนเริ่มทำอะไร ถ้ารู้สึกเหนื่อย ก็แค่รู้ว่าเหนื่อย ไม่ต้องรีบผลักความเหนื่อยนั้นทิ้งไป ไม่ต้องรู้สึกผิดที่เหนื่อย แค่รู้ว่าตอนนี้ใจกำลังเหนื่อยอยู่ พอรู้แล้วมือที่ทำงานต่อจะอ่อนโยนขึ้นเองโดยไม่ต้องฝืน

ตอนที่ความคิดแย่ ๆ ผุดขึ้นมาซ้ำ ๆ อย่างเรื่องที่ทะเลาะกับใครสักคน ลองสังเกตแค่ว่าความคิดนั้นมันมาแล้วก็ไป มันไม่ได้อยู่กับเราตลอดเวลาจริง ๆ หรอก มันผุดขึ้นมาสักพักแล้วก็จางลงเอง ถ้าเราไม่ไปคอยจุดไฟใส่มันซ้ำ

ตอนก่อนนอน ถ้ายังนอนไม่หลับเพราะความคิดวุ่นอยู่ ลองเอามือวางบนหน้าอกหรือหน้าท้อง แล้วรู้สึกถึงลมหายใจที่ดันมือขึ้นลง ไม่ต้องพยายามหยุดความคิด แค่ให้มีจุดหนึ่งให้ใจแวะพักระหว่างที่ความคิดยังวิ่งอยู่ ทำไปเรื่อย ๆ โดยไม่ต้องรอผลว่าจะหลับเมื่อไหร่

และมีเรื่องหนึ่งที่ควรรู้ไว้ก่อน คือระหว่างฝึกจะฟุ้งกว่าเดิมในช่วงแรกเป็นเรื่องปกติมาก ไม่ได้แปลว่าทำผิดวิธี พอเราเริ่มเอาโคมไฟไปส่อง เราจะเห็นว่าใจฟุ้งขนาดไหน ทั้งที่จริง ๆ มันฟุ้งอยู่แบบนี้ตลอดเวลาอยู่แล้ว เพียงแต่ก่อนหน้านี้เราไม่เคยส่องแสงไปดูมันเฉย ๆ พอเห็นแล้วอย่าเพิ่งตัดสินว่าตัวเองล้มเหลว แค่รู้ว่าฟุ้ง แล้วค่อยพากลับมาใหม่

ไม่มีสูตรตายตัวว่าต้องทำกี่นาที หรือทำตอนไหนถึงจะถูก จุดสำคัญอยู่ที่ความถี่มากกว่าความยาว รู้ตัวสั้น ๆ สิบครั้งต่อวันมีค่ากว่านั่งรู้ตัวยาวครั้งเดียวแล้วลืมไปอีกทั้งอาทิตย์

ลองเริ่มจากจุดใดจุดหนึ่งในสี่จุดนี้ก่อนก็ได้ ไม่ต้องทำครบทุกจุดพร้อมกันในวันเดียว

• กายที่กำลังเคลื่อนไหวอยู่ตอนนี้ ความรู้สึกที่กำลังเกิดอยู่ในใจตอนนี้ สภาพใจที่กำลังเป็นอยู่ตอนนี้ และความคิดที่กำลังผ่านเข้ามาตอนนี้ เลือกจุดใดจุดหนึ่งเป็นบ้านที่พาใจกลับมาบ่อย ๆ ในแต่ละวัน

กลับมาที่เตียงพ่อ

เย็นวันนั้น เรากลับไปนั่งข้างเตียงพ่ออีกครั้ง

คราวนี้ก่อนจะหยิบช้อนขึ้นมาป้อนข้าว เราหยุดสักสามวินาที รู้สึกถึงมือที่กำลังจะจับช้อน รู้สึกถึงลมหายใจของตัวเองที่ยังตื้นอยู่จากความเหนื่อยทั้งวัน

แล้วค่อยเริ่มป้อนข้าว

ยังคิดเรื่องใบแจ้งหนี้อยู่บ้าง ยังคิดเรื่องงานอยู่บ้าง ไม่ได้หายไปหมดในคืนเดียวหรอก

แต่ระหว่างที่ป้อนข้าวคำนั้น เราเห็นมือของพ่อที่สั่นเบา ๆ ตอนถือแก้วน้ำ เห็นจริง ๆ เป็นครั้งแรกในรอบสามวัน

พ่อไม่ได้พูดอะไร แค่ยิ้มนิดหนึ่งแล้วกินข้าวต่อ

แค่นั้นก็เพียงพอสำหรับคืนนี้แล้ว