ฝันที่ยายเห็นตัวเองตาย ก่อนจะมาเกิดเป็นคนนี้

บ่ายวันหนึ่งที่ยายนั่งปอกมะพร้าวอยู่หน้าบ้าน หลานสาวนั่งพับเพียบอยู่ข้าง ๆ ถามยายเล่น ๆ ว่ายายเคยฝันแปลกที่สุดเรื่องอะไร

ยายหยุดมือ มองออกไปนอกชาน แล้วพูดขึ้นมาเบา ๆ ว่า เคยฝันเห็นตัวเองตาย

หลานสาวหัวเราะ นึกว่ายายพูดเล่น แต่สีหน้ายายไม่ได้ล้อเล่นด้วย

ยายเล่าว่าฝันนั้นเกิดตอนยายอายุสิบกว่า ฝันเห็นตัวเองนอนนิ่งอยู่ มีคนมามุงร้องไห้ ยายรู้สึกตัวเบาหวิว ลอยออกจากร่างนั้นไปโดยไม่เจ็บปวดอะไรเลย จากนั้นทุกอย่างมืดสนิท เงียบอยู่พักหนึ่ง แล้วมีแสงจาง ๆ ปรากฏขึ้น ยายเดินเข้าไปหาแสงนั้นโดยไม่รู้ตัว แล้วก็สะดุ้งตื่น

ตื่นมาก็ยังเป็นยายคนเดิม ในร่างเดิม นอนอยู่ในมุ้งหลังเดิม แต่ในใจมีความรู้สึกแปลก ๆ ติดอยู่นานหลายวัน เหมือนเพิ่งเดินทางไกลกลับมา ยายเล่าว่าตอนนั้นไม่กล้าบอกใครในบ้าน กลัวคนหาว่าคิดมากหรือฝันเพราะกินอะไรผิดสำแดง เลยเก็บเรื่องนี้ไว้คนเดียวมาหลายสิบปี จนวันนี้ถึงเพิ่งเล่าให้หลานฟัง

ความรู้สึกที่ค้างอยู่หลังตื่น

หลานสาวถามว่ายายกลัวไหม

ยายบอกว่าตอนแรกก็กลัว แต่ความกลัวนั้นอยู่ได้ไม่นาน สิ่งที่อยู่นานกว่าคือความรู้สึกงง ๆ ว่าคนที่นอนตายอยู่ในฝันนั้น กับยายที่ตื่นมาปอกมะพร้าวอยู่ตอนนี้ เป็นคนเดียวกันหรือเปล่า

ยายไม่ได้ถามแบบนักปรัชญา ยายถามแบบคนธรรมดาที่นอนไม่หลับหลังฝันประหลาด

เรื่องแบบนี้พอเล่าให้คนอื่นฟัง มักได้คำตอบสองแบบ แบบแรกคือหาว่ายายคิดมากไปเอง แบบที่สองคือรีบเชื่อว่ายายเคยเป็นใครมาก่อนแน่นอน ทั้งสองแบบรีบตัดสินเกินไปทั้งคู่

สิ่งที่ยายพูดถึงจริง ๆ ไม่ใช่คำถามว่าเคยเป็นใคร แต่เป็นคำถามที่ลึกกว่านั้น คือความรู้สึกว่าตัวตนที่เรายึดถือว่าเป็น "เรา" มันต่อเนื่องมาจากไหน และจะต่อไปที่ไหน

คำถามแบบนี้ไม่มีใครตอบได้เต็มปาก แม้แต่คนที่ศึกษาธรรมะมานาน เพราะมันไม่ใช่เรื่องที่พิสูจน์กันด้วยการเถียง แต่พระพุทธเจ้าเคยพูดถึงเรื่องทำนองนี้ไว้ ในแบบที่ไม่ได้ตอบว่าใช่หรือไม่ใช่ แต่ชี้ให้เห็นว่าคำถามนั้นวางผิดที่ตั้งแต่ต้น

ลองสังเกตดูดี ๆ แม้แต่ยายคนที่นั่งปอกมะพร้าวอยู่ตอนนี้ กับยายตอนเป็นเด็กสาวที่ฝันเรื่องนั้น ก็ไม่ใช่คนเดียวกันเป๊ะอยู่แล้ว ร่างกายเปลี่ยนไปทุกเซลล์ ความคิดเปลี่ยนไปนับไม่ถ้วน สิ่งที่เรียกว่า "ยาย" ในวันนี้กับ "ยาย" เมื่อหกสิบปีก่อน ก็ต่อเนื่องกันแบบเดียวกับที่ฝันนั้นต่อเนื่องมาถึงชีวิตนี้ ไม่ต่างกันมากอย่างที่คิด

ไม่ใช่คนเดิม และไม่ใช่คนละคน

ในคัมภีร์มิลินทปัญหา มีบทสนทนาที่พระยามิลินท์ถามพระนาคเสนว่า คนที่เกิดใหม่ในภพหน้า เป็นคนเดียวกับคนที่ตายไปหรือเป็นคนละคน

พระนาคเสนตอบว่า ไม่ใช่คนเดียวกันเสียทีเดียว และก็ไม่ใช่คนละคนเสียทีเดียว

ท่านยกตัวอย่างเปลวไฟจากตะเกียงดวงหนึ่ง จุดต่อไปยังตะเกียงอีกดวง เปลวไฟดวงที่สองเกิดจากดวงแรกจริง ไม่มีดวงแรกก็ไม่มีดวงที่สอง แต่จะบอกว่าเป็นเปลวไฟดวงเดียวกันก็ไม่เชิง เพราะไส้ตะเกียงคนละเส้น น้ำมันคนละหยด

ไม่ใช่ผู้นั้นเอง ทั้งไม่ใช่ผู้อื่น

นี่คือคำตอบที่ท่านให้ไว้ ฟังดูเหมือนตอบไม่ตรงคำถาม แต่จริง ๆ แล้วท่านกำลังบอกว่า คำถามที่ตั้งไว้แต่แรกมันวางอยู่บนความเข้าใจผิด คือคิดว่าต้องมีก้อนตัวตนก้อนหนึ่งเดินทางจากภพหนึ่งไปอีกภพหนึ่งเหมือนคนย้ายบ้าน ทั้งที่สิ่งที่ต่อเนื่องไปจริง ๆ ไม่ใช่ก้อนตัวตน แต่เป็นแรงที่ส่งต่อกันไป เหมือนเปลวไฟที่ส่งความร้อนต่อ ไม่ใช่ส่งเปลวไฟดวงเดิมไป

ในคืนที่พระพุทธเจ้าตรัสรู้ ท่านเล่าไว้ว่าสิ่งแรกที่เกิดขึ้นในใจท่านคือการระลึกถึงชาติภพก่อน ๆ ของตัวเองได้อย่างชัดเจน ไม่ใช่เพื่อพิสูจน์ให้ใครเชื่อเรื่องเวียนว่ายตายเกิด แต่เพื่อให้เห็นว่าสิ่งที่พาให้เกิดแล้วเกิดอีก ไม่ใช่โชคชะตาหรือการลงโทษ แต่เป็นแรงของการกระทำที่ยังไม่หมดแรงส่ง

พระพุทธเจ้าเคยตรัสไว้อีกแห่งหนึ่งว่า

สัตว์ทั้งหลายมีกรรมเป็นของตน มีกรรมเป็นผู้ให้ผล มีกรรมเป็นแดนเกิด มีกรรมเป็นเผ่าพันธุ์ มีกรรมเป็นที่พึ่งอาศัย กรรมย่อมจำแนกสัตว์ให้เลวและประณีต

ตรงนี้สำคัญมาก ท่านไม่ได้บอกว่ามีใครนั่งตัดสินลงโทษ ท่านบอกว่ากรรมจำแนก เหมือนน้ำที่ไหลลงตามทางที่มันเคยไหล ไม่ใช่มีใครมาบังคับทิศทางให้มัน ฝันที่ยายเห็น จึงไม่จำเป็นต้องแปลว่ายายมีของวิเศษหรือมีตาทิพย์ อาจเป็นแค่ใจที่ในคืนหนึ่งสงบพอจะสัมผัสได้ถึงความต่อเนื่องบางอย่าง ที่ปกติเราวุ่นวายจนไม่เคยรู้สึก

ก้อนหินที่ทิ้งลงน้ำแล้วยังมีวงคลื่น

ลองนึกภาพก้อนหินที่โยนลงสระน้ำ

ก้อนหินจมหายไปแล้ว ไม่มีใครเห็นมันอีก แต่วงคลื่นที่มันสร้างไว้ยังแผ่ออกไปเรื่อย ๆ กระทบขอบสระ สะท้อนกลับมา ปะทะกับวงคลื่นอื่นที่คนอื่นโยนหินลงไปก่อนหน้า

ถ้าถามว่าวงคลื่นวงที่สามที่กระทบฝั่ง เป็น "ก้อนหินก้อนแรก" หรือเปล่า คำตอบก็ตอบยาก มันไม่ใช่ก้อนหินนั้น เพราะก้อนหินจมไปแล้ว แต่มันก็ไม่ใช่สิ่งที่ไม่เกี่ยวกันเลย เพราะถ้าไม่มีก้อนหินก้อนนั้น วงคลื่นวงนี้ก็ไม่เกิด

ฝันของยายอาจจะเป็นแบบนั้น ไม่ใช่ยายไปเห็นวิญญาณตัวเองลอยข้ามภพชัด ๆ เหมือนหนัง แต่อาจเป็นใจที่สัมผัสได้ถึงบางอย่างที่ต่อเนื่องมา เหมือนคนยืนอยู่ริมสระแล้วรู้สึกได้ว่ามีคลื่นเก่ากระทบฝั่งอยู่ ทั้งที่มองไม่เห็นก้อนหินต้นทาง

เราไม่จำเป็นต้องรู้ว่าก้อนหินก้อนไหนสร้างวงคลื่นไหน สิ่งที่พอรู้ได้คือ ตอนนี้เรากำลังโยนหินก้อนใหม่ลงไปเรื่อย ๆ ทุกวัน แต่ละคำพูด แต่ละการกระทำ แต่ละความคิดที่ปล่อยให้ครอบงำใจ ล้วนเป็นหินคนละก้อนที่ทิ้งลงสระเดียวกัน วงคลื่นของวันนี้จะไปกระทบฝั่งไหนในวันข้างหน้า ไม่มีใครเห็นล่วงหน้าได้ เหมือนที่ยายไม่มีทางรู้ล่วงหน้าว่าฝันนั้นหมายถึงอะไรกันแน่

สิ่งที่พอทำได้กับความจริงข้อนี้

พอเข้าใจแบบนี้แล้ว คำถามที่มีประโยชน์กว่าคำถามว่า "ยายเคยเป็นใครมาก่อน" คือคำถามว่า "วันนี้เรากำลังโยนหินแบบไหนลงไป"

ตอนเช้าก่อนออกจากบ้าน ลองสังเกตดูว่าอารมณ์แรกที่เกิดขึ้นในใจเป็นแบบไหน ถ้าเป็นความหงุดหงิดจากเรื่องเมื่อคืน ให้รู้เฉย ๆ ว่ามันเกิดขึ้นแล้ว ไม่ต้องรีบผลักมันออกไป แค่รู้ว่านี่คือหินก้อนแรกของวันที่กำลังจะโยนลงน้ำ

ระหว่างวัน เวลาที่ต้องเลือกว่าจะพูดคำไหนกับคนตรงหน้า ลองหยุดสักครึ่งลมหายใจก่อนพูด ไม่ต้องนาน แค่พอให้รู้ว่าคำที่จะพูดออกไปเป็นคำที่อยากให้เป็นวงคลื่นของตัวเองจริง ๆ หรือเป็นแค่คำที่หลุดออกมาเพราะโมโหชั่ววูบ

ก่อนนอนเป็นอีกช่วงที่ทำได้ดี ลองทบทวนสั้น ๆ ว่าตลอดวันที่ผ่านมา มีตอนไหนที่เราทำให้คนอื่นสบายใจขึ้นบ้าง ไม่ต้องหาเรื่องใหญ่ อาจจะแค่ยิ้มให้คนแปลกหน้าหรือช่วยยกของให้เพื่อนบ้าน แล้วอาจจะมีอีกตอนที่เราทำให้ใครบางคนหนักใจ ทั้งสองอย่างให้เห็นเฉย ๆ ไม่ต้องตัดสินตัวเองแรงเกินไป แค่รู้ว่าวันนี้โยนหินไปกี่ก้อน แบบไหนบ้าง

สำหรับคนที่มีฝันแปลก ๆ แบบยาย หรือมีความรู้สึกค้างคาใจเรื่องภพชาติ ไม่จำเป็นต้องรีบหาคำตอบว่าเคยเป็นใคร ลองปล่อยให้มันเป็นแค่สิ่งที่ผ่านเข้ามาในใจ เหมือนเมฆที่ลอยผ่านฟ้า มองเห็นได้ ไม่ต้องจับไว้ ไม่ต้องผลักออก และถ้าความสงสัยนั้นทำให้กังวลจนนอนไม่หลับต่อเนื่องหลายคืน การได้พูดคุยกับคนที่ไว้ใจหรือผู้เชี่ยวชาญด้านจิตใจก็ช่วยได้จริง ไม่ใช่เรื่องที่ต้องแบกไว้คนเดียว

ระหว่างวันถ้ามีเวลาว่างสักห้านาที ลองนั่งเฉย ๆ หลับตา แล้วรู้สึกถึงลมหายใจเข้าออก ไม่ต้องนับ ไม่ต้องบังคับ แค่รู้ว่าลมหายใจรอบนี้กำลังเกิดขึ้น เป็นวิธีง่าย ๆ ที่พาใจกลับมาอยู่กับปัจจุบัน ซึ่งเป็นที่เดียวที่เราโยนหินได้จริง อดีตโยนไปแล้ว อนาคตยังโยนไม่ถึง

และถ้าวันไหนนึกถึงฝันประหลาดของตัวเองขึ้นมา หรือมีคนในบ้านเล่าเรื่องแบบยายให้ฟัง ลองฟังด้วยใจเปิด ไม่ต้องรีบเถียงว่าจริงหรือไม่จริง แค่รับฟังในฐานะความรู้สึกของอีกคนหนึ่งที่กำลังพยายามทำความเข้าใจชีวิตของตัวเอง เท่านั้นก็เพียงพอแล้วสำหรับคนที่เล่า

บ่ายนั้นยายก็ปอกมะพร้าวต่อ

หลานสาวถามยายต่อว่า แล้วยายเชื่อไหมว่าคนที่ตายในฝันคือยายจริง ๆ

ยายยิ้มนิดหนึ่ง บอกว่าไม่รู้เหมือนกัน แล้วก็ก้มหน้าปอกมะพร้าวต่อ

มีดของยายลอกเปลือกออกทีละแผ่น เผยเนื้อขาวข้างในให้เห็น แดดบ่ายยังส่องเฉียง ๆ เหมือนเดิม ลมพัดผ่านชายคาเบา ๆ

หลานสาวนั่งมองยายเงียบ ๆ อยู่พักหนึ่ง แล้วก็หยิบมะพร้าวอีกลูกมาช่วยปอก