ศิษย์เอกสิบท่าน ที่ไม่มีใครเหมือนกันสักคน

เช้าวันที่เจ็ดหลังแม่จากไป ญาติพี่น้องมากันเต็มบ้าน บางคนช่วยจัดดอกไม้หน้าโลงศพ บางคนนั่งจดชื่อคนมาทำบุญ บางคนยืนต้อนรับแขกอยู่หน้าประตู เรายืนอยู่ตรงกลางบ้าน ไม่รู้จะไปช่วยใครตรงไหน

ป้าคนหนึ่งเดินผ่านมา หันมาพูดกับเราว่า

"ทำไมไม่ไปช่วยสวดมนต์กับพระล่ะ นั่งเฉยๆ อย่างนี้"

เราไม่รู้จะตอบยังไง เพราะเราสวดยะถาสัพพีไม่คล่อง จำบทไม่ได้ครบ ได้แต่ขยับปากตามคนอื่นไปอย่างนั้น พอสวดเสร็จ เราเดินไปครัว คิดว่าอย่างน้อยคงช่วยอะไรได้บ้าง แต่ในครัวก็มีน้าสาวคุมอยู่แล้ว กระทะมีคนคุม เขียงมีคนคุม เราถือจานเปล่าอยู่ในมือ ไม่รู้จะวางตรงไหนดี

คืนนั้นเรานอนคิด ทำไมทุกคนดูมีที่ทางของตัวเอง มีแต่เราที่ลอยอยู่กลางบ้าน สวดก็ไม่จำ ทำกับข้าวก็ไม่ถนัด แม้แต่ปลอบญาติที่ร้องไห้อยู่มุมห้องก็ยังพูดอะไรไม่ออก รู้สึกเหมือนเป็นคนเดียวในงานบุญที่ไม่มีประโยชน์อะไรเลย

ทำไมรู้สึกว่าตัวเองไม่มีที่ทาง

ความรู้สึกแบบนั้นไม่ได้มีแค่คืนเดียว มันตามเรามาอีกหลายครั้งหลังจากนั้น เวลาไปวัดแล้วเห็นคนอื่นนั่งสมาธินิ่งเป็นชั่วโมง เราขยับตัวได้ไม่ถึงสิบนาทีใจก็ฟุ้งไปแล้ว เวลาฟังคนอื่นอธิบายธรรมะได้คล่องเป็นฉากๆ เราจำได้แค่บางประโยค เวลาเห็นคนใจเย็นทั้งที่เจอเรื่องหนักกว่าเรา เราก็ยิ่งรู้สึกว่าตัวเองใจร้อนเกินไป

ที่จริงสิ่งที่ทำให้เจ็บไม่ใช่การที่เราทำอะไรไม่เก่ง แต่เป็นความคิดที่แอบผูกไว้ในใจว่า คนดีทางธรรมต้องเก่งครบทุกด้าน ต้องสวดได้ ต้องนั่งสมาธินิ่งได้ ต้องพูดปลอบใครได้ ต้องทำงานบ้านได้ ทำไม่ได้สักอย่างก็แปลว่ายังไม่ดีพอ

เราเอาคนหลายคนมาปะติดปะต่อเป็นคนคนเดียวในหัว แล้วเอาตัวเองไปเทียบกับคนคนนั้น ทั้งที่ในความเป็นจริงไม่มีใครเป็นแบบนั้นทั้งหมดสักคน คนที่สวดเก่งอาจนั่งสมาธิไม่นิ่งเลยก็ได้ คนที่ทำกับข้าวเก่งอาจพูดปลอบใครไม่เป็นสักคำ เราแค่ไม่เห็นด้านที่เขาก็เคยรู้สึกลอยเหมือนกัน

สิบท่านที่ไม่มีใครเหมือนกันเลย

เรื่องที่ทำให้ใจเราคลายลงได้บ้าง คือเรื่องของสาวกใกล้ชิดพระพุทธเจ้าสิบท่าน ที่คนรุ่นหลังเรียกกันว่า "มหาสาวก"

ทั้งสิบท่านล้วนบรรลุธรรมสูงสุดเหมือนกัน แต่พระพุทธเจ้ากลับไม่ได้ยกย่องทุกองค์ด้วยมาตรฐานเดียวกัน ท่านยกย่องแต่ละองค์ด้วยคำที่ต่างกัน เรียกว่า "เอตทัคคะ" แปลง่ายๆ ว่าเป็นเลิศในด้านนั้นๆ โดยเฉพาะ

สารีบุตรเป็นเลิศทางปัญญา วิเคราะห์ธรรมะได้ลึกที่สุด โมคคัลลานะเป็นเลิศทางฤทธิ์ ช่วยงานที่ต้องใช้กำลังพิเศษ พระมหากัสสปะเป็นเลิศทางความมักน้อยสันโดษ อยู่แบบเรียบง่ายที่สุดในหมู่สงฆ์ พระอานนท์เป็นเลิศทางความจำและการอุปัฏฐาก ดูแลพระพุทธเจ้าอย่างใกล้ชิดนานถึงยี่สิบปี พระอนุรุทธะเป็นเลิศทางตาทิพย์ พระอุบาลีเป็นเลิศทางวินัย พระปุณณมันตานีบุตรเป็นเลิศทางการแสดงธรรม พระมหากัจจายนะเป็นเลิศทางการอธิบายความย่อให้เป็นความพิสดาร พระสุภูติเป็นเลิศทางการอยู่อย่างสงบปราศจากกิเลสกำเริบ ส่วนพระราหุล โอรสของพระพุทธเจ้าเอง กลับเป็นเลิศทางความใฝ่ศึกษา ตั้งใจฝึกฝนตัวเองมากกว่าใคร

ไม่มีใครเป็นเลิศทุกด้าน แต่ละท่านเป็นเลิศแค่ด้านเดียวของตัวเอง

เรื่องของสารีบุตรเองก็น่าสนใจ ก่อนจะมาเป็นเลิศทางปัญญา ท่านเคยเป็นนักบวชเดินทางค้นหาความจริงมานาน จนวันหนึ่งเจอพระอัสสชิ หนึ่งในปัญจวัคคีย์ เดินบิณฑบาตอยู่ ท่านเห็นอากัปกิริยาที่สงบเรียบร้อยของพระอัสสชิ ก็เข้าไปถามว่า

"ท่านบวชกับใคร ใครเป็นศาสดา สอนอะไรบ้าง"

พระอัสสชิตอบอย่างถ่อมตัวว่าท่านบวชมาไม่นาน อธิบายละเอียดไม่ได้ ขอกล่าวแต่ใจความสั้นๆ แล้วท่านก็กล่าวคาถาว่า

ธรรมเหล่าใดเกิดแต่เหตุ พระตถาคตตรัสเหตุแห่งธรรมเหล่านั้น และความดับแห่งธรรมเหล่านั้น พระมหาสมณะตรัสอย่างนี้

แค่ฟังคาถาสั้นๆ นั้น สารีบุตรก็เห็นธรรมทันที นี่คือจุดเริ่มต้นของคนที่ต่อมาได้ชื่อว่าเป็นเลิศทางปัญญาที่สุดในหมู่สาวก ท่านเองก็เริ่มจากการฟังคนอื่นพูดสั้นๆ ไม่กี่ประโยค ไม่ใช่จากการรู้ทุกอย่างมาตั้งแต่ต้น

อีกเรื่องหนึ่งคือพระอุบาลี ก่อนบวชท่านเป็นช่างตัดผมประจำราชวงศ์ศากยะ วันหนึ่งเจ้าชายหลายองค์ในตระกูลศากยะตัดสินใจจะออกบวช และให้อุบาลีตามไปด้วยเพื่อรับใช้ แต่ระหว่างทาง เจ้าชายกลับพูดกับอุบาลีว่า

"ท่านบวชก่อนพวกเราเถิด"

อุบาลีงงว่าทำไมเจ้าชายถึงยอมให้ช่างตัดผมบวชก่อน เจ้าชายอธิบายว่าในหมู่สงฆ์ ใครบวชก่อนถือว่าอาวุโสกว่า พวกท่านอยากให้ตัวเองได้กราบไหว้อุบาลีในฐานะรุ่นพี่ เพื่อขัดความถือตัวในวงศ์ตระกูลของตัวเองเสียก่อน ต่อมาอุบาลีเป็นผู้เชี่ยวชาญเรื่องวินัยสงฆ์ที่สุด ได้รับยกย่องเป็นเอตทัคคะทางวินัย ทั้งที่จุดเริ่มต้นของท่านไม่ได้มาจากชาติตระกูลอะไรเลย

ส่วนพระอานนท์ ผู้ทำหน้าที่ดูแลพระพุทธเจ้าในเรื่องเล็กเรื่องน้อยมาตลอด ก่อนพระพุทธเจ้าจะเสด็จดับขันธปรินิพพาน ท่านได้กล่าวชมอานนท์ต่อหน้าสงฆ์ว่า

อานนท์เป็นผู้ประกอบด้วยธรรมอันน่าอัศจรรย์ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ผู้เข้าไปหาอานนท์ ย่อมพอใจด้วยการได้เห็น ได้ฟังท่านพูด

คนที่ไม่เคยได้ชื่อว่าเป็นเลิศทางปัญญาหรือทางฤทธิ์อย่างสารีบุตรและโมคคัลลานะ กลับได้รับคำชมแบบนี้ เพราะสิ่งที่อานนท์ทำได้ดีที่สุดคือการอยู่เคียงข้างและดูแล

ครัวในวันงานบุญ

ลองนึกถึงครัวในวันงานบุญดู

คนหนึ่งยืนผัดกับข้าวอยู่หน้าเตา ไฟแรงจัด ต้องคอยเขี่ยไม่ให้ไหม้ อีกคนนั่งซอยผักอยู่ที่โต๊ะ มีดต้องคม มือต้องนิ่ง อีกคนล้างจานกองพะเนินอยู่ที่อ่าง น้ำกระเซ็นเปียกไปทั้งตัว อีกคนเดินตักข้าวใส่ถ้วยแจกแขกไปเรื่อยๆ

ถ้าจับคนซอยผักไปยืนผัดกับข้าวแทน กับข้าวมื้อนั้นอาจไหม้ ถ้าจับคนผัดกับข้าวไปนั่งซอยผัก มืออาจสั่นเพราะไม่ชิน แต่ไม่มีใครในครัวคิดว่าตัวเองด้อยกว่าใคร เพราะแต่ละคนรู้อยู่แล้วว่าใครถนัดตรงไหน งานบุญมื้อนั้นเสร็จได้เพราะทุกคนอยู่ตรงจุดของตัวเอง

เอตทัคคะทั้งสิบท่านก็ไม่ต่างจากคนในครัววันนั้น แต่ละองค์อยู่ตรงจุดที่ตัวเองถนัดที่สุด แล้วภาพรวมของสงฆ์ก็สมบูรณ์ขึ้นมาเอง ไม่ใช่เพราะทุกองค์ทำสิ่งเดียวกันได้เก่งเท่ากันหมด

แล้วเราจะหาที่ทางของตัวเองยังไง

สิ่งที่พอเอากลับมาใช้ได้จากเรื่องมหาสาวก ไม่ใช่การพยายามเป็นเหมือนใครสักคนในสิบท่าน แต่เป็นการเริ่มสังเกตว่าตัวเราเองถนัดด้านไหนจริงๆ

ลองเริ่มจากช่วงเวลาที่เรารู้สึกว่าตัวเองทำอะไรได้โดยไม่ต้องฝืนมาก ไม่ใช่การทำได้เก่งที่สุดในโลก แค่ทำแล้วรู้สึกว่าตัวเองอยู่ตรงนั้นได้พอดี บางคนถนัดฟังคนอื่นระบายโดยไม่ต้องพูดอะไรกลับมาก บางคนถนัดจัดการเรื่องเล็กๆ น้อยๆ ให้เรียบร้อย บางคนถนัดอยู่เงียบๆ ข้างคนที่กำลังเศร้าโดยไม่ต้องหาคำปลอบ ลองสังเกตดูว่าเรามักถูกคนรอบตัวขอให้ช่วยเรื่องอะไรบ่อยที่สุด นั่นมักเป็นเงาสะท้อนของสิ่งที่เราถนัดโดยไม่รู้ตัว

พอเจอสถานการณ์ที่ต้องเทียบตัวเองกับคนอื่นอีก อย่างเห็นคนนั่งสมาธินิ่งกว่าเราหรือสวดมนต์คล่องกว่าเรา แทนที่จะรู้สึกว่าตัวเองด้อยกว่าไปทั้งหมด ลองตั้งคำถามให้เจาะจงขึ้นอีกนิดว่าเขาเก่งเรื่องอะไรกันแน่ แล้วถามต่อว่าแล้วเรื่องที่เราทำได้ดีคือเรื่องอะไร คำถามสองข้อนี้ช่วยดึงเราออกจากการเปรียบเทียบแบบเหมารวม กลับมาอยู่กับสิ่งที่จับต้องได้จริง

ในงานบุญหรือกิจกรรมของครอบครัวครั้งต่อไป แทนที่จะยืนกลางบ้านไม่รู้จะช่วยตรงไหนเหมือนเดิม ลองหาบทบาทเล็กๆ ที่พอดีกับตัวเองไว้ล่วงหน้า อาจเป็นแค่การเสิร์ฟน้ำให้พระ การรับแขกหน้าประตู หรือแม้แต่การนั่งฟังญาติผู้ใหญ่เล่าเรื่องเก่าๆ โดยไม่พูดแทรก บทบาทเล็กแค่นี้ก็มีความหมายเท่ากับบทบาทที่ดูใหญ่โต ไม่มีใครวัดจากขนาดของงานที่ทำ

และถ้าจะฝึกอะไรสักอย่างให้เข้ากับตัวเองมากขึ้น ลองเลือกวิธีที่เข้ากับนิสัยจริงๆ ของเรา คนที่ชอบคิดไตร่ตรองอาจเหมาะกับการอ่านธรรมะแล้วใคร่ครวญก่อนนอนสักสิบนาที คนที่นั่งเฉยๆ ไม่ไหวอาจเหมาะกับการเดินจงกรมช้าๆ ในสวนหลังบ้านแทนการนั่งหลับตานาน คนที่ชอบดูแลคนอื่นอยู่แล้วอาจไม่ต้องหาวิธีปฏิบัติใหม่เลย เพราะการดูแลคนตรงหน้าด้วยใจที่อยู่กับปัจจุบันก็เป็นการปฏิบัติอยู่แล้วในตัวมันเอง เหมือนที่อานนท์ไม่ได้นั่งสมาธิลึกเท่าใครหลายคน แต่ท่านปฏิบัติผ่านการดูแลพระพุทธเจ้าทุกวันแทน

ถ้าจะจำอะไรกลับไปสักอย่าง ลองจำสามอย่างนี้พอ

• ไม่มีใครในมหาสาวกสิบท่านเก่งครบทุกด้าน แต่ละท่านเป็นเลิศแค่ด้านเดียวของตัวเอง
• เวลาเทียบตัวเองกับใคร ให้ถามให้เจาะจงว่าเขาเก่งเรื่องอะไร แล้วเราเก่งเรื่องอะไร แทนการเหมารวมว่าตัวเองด้อยกว่า
• บทบาทเล็กที่ทำได้พอดีกับตัวเอง มีความหมายเท่ากับบทบาทที่ดูใหญ่โต

คืนนี้ยังไม่ต้องรู้คำตอบก็ได้

คืนนี้ถ้าเราไปงานบุญแล้วยังรู้สึกลอยอยู่กลางบ้านเหมือนเดิม ก็ไม่เป็นไร

ไม่ต้องรีบหาคำตอบว่าตัวเองถนัดอะไรภายในคืนเดียว มหาสาวกสิบท่านก็ไม่ได้รู้จักด้านที่ตัวเองเป็นเลิศตั้งแต่วันแรกที่ออกบวชเหมือนกัน

บางทีสิ่งที่เราถนัด อาจไม่ใช่เรื่องที่ใครสังเกตเห็นชัดเจนในวันนี้ อาจเป็นเรื่องเล็กๆ ที่ค่อยๆ ปรากฏออกมาเอง ในวันที่มีคนต้องการมันพอดี