อิทธิบาท 4 หลักธรรมของคนที่อยากทำอะไรให้สำเร็จ

หมอบอกว่าความดันสูงเกินไปแล้ว ต้องออกกำลังกาย ไม่งั้นจะมีปัญหาหนักกว่านี้

เขากลับบ้านวันนั้นด้วยความตั้งใจเต็มร้อย ไปซื้อรองเท้าวิ่งคู่ใหม่ ตั้งนาฬิกาปลุกตีห้าครึ่ง โหลดแอปนับก้าวมาไว้ในมือถือ แล้วบอกทุกคนในบ้านว่าจะวิ่งทุกเช้าจนกว่าหมอจะนัดตรวจครั้งหน้า

สัปดาห์แรกวิ่งครบทุกวัน ตื่นก่อนนาฬิกาปลุกด้วยซ้ำ

สัปดาห์ที่สองเริ่มขาดวันจันทร์เพราะฝนตกหนัก สัปดาห์ที่สามขาดไปอีกสองวันเพราะนอนดึกทำงาน

พอเข้าเดือนที่สอง รองเท้าคู่นั้นถูกเก็บไว้ใต้เตียง มีฝุ่นเกาะบาง ๆ ที่พื้นรองเท้า

เขาไม่ได้เกลียดการวิ่ง เขายังกลัวความดันสูงอยู่เหมือนเดิม ยังอยากมีสุขภาพดีเหมือนวันแรกที่ออกจากคลินิก

แต่ความตั้งใจที่เคยเต็มร้อยในวันนั้น หายไปไหนก็ไม่รู้

ไม่ใช่แค่เรื่องวินัย

เรื่องแบบนี้เกิดกับเราหลายคนมาก ไม่ใช่แค่เรื่องวิ่ง

บางคนตั้งใจจะเรียนภาษาใหม่ ซื้อหนังสือมาเรียงเต็มชั้น เปิดเรียนวันแรกสองชั่วโมงเต็ม แล้วก็ไม่ได้เปิดอีกเลย บางคนตั้งใจจะเริ่มทำร้านเล็ก ๆ ขายของที่ตัวเองรัก คิดเมนูไว้เป็นสิบ พอเปิดร้านได้สองเดือนก็เหนื่อยจนอยากปิด

พอเรื่องแบบนี้เกิดซ้ำ ๆ เรามักโทษตัวเองว่าไม่มีวินัย ไม่มีความอดทน เป็นคนล้มเลิกง่าย

แต่ถ้าลองสังเกตดี ๆ ปัญหาไม่ได้อยู่ที่เราขี้เกียจอย่างเดียว

วันแรกที่เริ่ม เราเต็มไปด้วยความรู้สึกดี ๆ ภาพในหัวคือตัวเองสุขภาพดี พูดภาษาใหม่ได้คล่อง มีร้านของตัวเองที่คนมาต่อคิว

แต่ความรู้สึกดีแบบนั้นมันจางลงเรื่อย ๆ ทุกวัน จนวันหนึ่งมันจางจนแทบไม่เหลือ

ที่หายไปไม่ใช่แค่วินัย สิ่งที่หายไปจริง ๆ คือใจที่เคยผูกอยู่กับเรื่องนั้น มันคลายออกไปทีละนิด โดยที่เราไม่ทันรู้ตัว

สี่อย่างที่ทำให้ไปถึง

เรื่องนี้ไม่ใช่เรื่องใหม่ พระพุทธเจ้าเคยพูดถึงเรื่องนี้ไว้เหมือนกัน ท่านเรียกรวมกันว่า อิทธิบาท คือฐานสี่อย่างที่ทำให้สิ่งที่เราตั้งใจไว้ไปถึงจุดหมายได้จริง ไม่ใช่แค่ตั้งใจไว้แล้วจางหายไปกลางทาง

อย่างแรกคือ ฉันทะ หลายคนเข้าใจว่าคือความอยากได้ผล อยากสุขภาพดี อยากพูดภาษาใหม่ได้ อยากมีร้านที่คนมาต่อคิว

แต่ฉันทะไม่ใช่แบบนั้น ฉันทะคือใจที่รักในตัวการกระทำเอง ไม่ใช่รักที่ปลายทาง

คนที่รักการวิ่งจริง ๆ จะรู้สึกดีตั้งแต่ก้าวแรกที่เท้าแตะพื้น ไม่ต้องรอให้ถึงกิโลที่ห้าแล้วค่อยรู้สึกดี ส่วนคนที่อยากได้แค่ผลลัพธ์ปลายทาง พอวิ่งแล้วเหนื่อย ใจก็เริ่มถามตัวเองทันทีว่าจะทนทำไปทำไม

นี่คือจุดที่คนวิ่งตอนเช้าคนนั้นพลาดไปตั้งแต่ต้น เขารักผลลัพธ์คือความดันที่จะลดลง แต่ไม่เคยถามตัวเองเลยว่ารักการวิ่งจริง ๆ ไหม

อย่างที่สองคือ วิริยะ ความเพียร แต่ไม่ใช่ความเพียรแบบทุ่มสุดตัวในวันแรกจนหมดแรง แล้วไม่เหลือแรงให้วันถัดไป ความเพียรที่ท่านพูดถึงคือความเพียรที่ทำได้ต่อเนื่อง แม้จะทำทีละน้อยก็ตาม

อย่างที่สามคือใจที่จดจ่ออยู่กับสิ่งที่ทำตรงหน้า ไม่ใช่ตัวอยู่ตรงนั้นแต่ใจลอยไปคิดเรื่องงาน เรื่องเงิน เรื่องคนอื่นพูดถึงเราว่าอย่างไร คนที่วิ่งอยู่แต่ใจกังวลเรื่องประชุมบ่ายนี้ จะรู้สึกว่าการวิ่งเป็นแค่ภาระอีกอย่างที่ต้องแบกไปพร้อมกัน

อย่างสุดท้ายคือการหมั่นย้อนกลับมาดูสิ่งที่ทำอยู่ ว่าทางที่เดินอยู่นี้ถูกทางหรือยัง ต้องปรับตรงไหนไหม วิ่งแบบนี้เหมาะกับร่างกายเราจริงไหม เวลาที่เลือกไว้เหมาะกับชีวิตเราจริงไหม คนที่ทำอะไรไปเรื่อย ๆ โดยไม่เคยย้อนดูเลย มักจะเดินผิดทางไปไกลก่อนจะรู้ตัว

ในธรรมบทมีข้อความบทหนึ่งที่พูดถึงเรื่องนี้ไว้พอดี

ผู้มีความเพียร มีสติ มีการงานสะอาด ใคร่ครวญก่อนทำ สำรวมดี เป็นอยู่โดยธรรม ไม่ประมาท ย่อมมีเกียรติยศเจริญขึ้น

สังเกตว่าท่านไม่ได้พูดถึงพรสวรรค์ ไม่ได้พูดถึงโชค ท่านพูดถึงความเพียรที่มาคู่กับการใคร่ครวญก่อนทำ สองอย่างนี้ต้องไปด้วยกัน เพียรอย่างเดียวโดยไม่เคยย้อนดูตัวเอง กับใคร่ครวญอย่างเดียวโดยไม่เคยลงมือทำ ต่างก็ไปไม่ถึงไหนเหมือนกัน

อีกบทหนึ่งท่านเปรียบไว้ว่า

ปราชญ์ย่อมสร้างเกาะที่น้ำท่วมไม่ถึง ด้วยความไม่ประมาท ด้วยความเพียร ด้วยความสำรวม และด้วยการฝึกฝนตน

เกาะที่ท่านพูดถึงไม่ได้สร้างเสร็จในวันเดียว มันค่อย ๆ สร้างไปทีละก้อนหิน ทีละพื้นดิน จนวันหนึ่งน้ำท่วมมาแค่ไหนก็ท่วมไม่ถึง

ไฟกองหนึ่งกลางลานบ้าน

ลองนึกภาพไฟกองหนึ่งที่ก่อไว้กลางลานบ้านในคืนหน้าหนาว

ไฟกองนั้นจะติดอยู่ได้นาน ต้องมีสี่อย่างพร้อมกัน

อย่างแรก ต้องมีเชื้อไฟที่ติดง่าย ไม้ชื้นเกินไปก็ไม่ติด ไม้ที่ไม่มีใครอยากเอามาใส่เลยก็ไม่มีใครเผาให้ ต้องเป็นเชื้อไฟที่เราเองก็อยากเอามาใส่กองไฟ นั่นคือใจที่รักในสิ่งที่ทำ

อย่างที่สอง ต้องมีคนคอยเติมฟืนอยู่เรื่อย ๆ ไม่ใช่เติมทีเดียวเป็นกองใหญ่ตอนแรกแล้วปล่อยไว้ทั้งคืน เพราะไฟจะดับก่อนฟ้าสาง ต้องเติมทีละนิด แต่เติมอยู่เรื่อย ๆ ไม่ขาดช่วง

อย่างที่สาม ต้องมีคนนั่งเฝ้าอยู่ตรงนั้นจริง ๆ ไม่ใช่เดินไปทำอย่างอื่นแล้วค่อยกลับมาดู เพราะพอเผลอไปนาน ไฟอาจมอดไปแล้วโดยไม่มีใครรู้

อย่างสุดท้าย ต้องมีคนคอยสังเกตทิศลม ถ้าลมแรงขึ้นก็ต้องขยับกองไฟ ถ้าฟืนกองไหนชื้นก็ต้องเปลี่ยน ไม่ใช่นั่งเฝ้าเฉย ๆ โดยไม่คอยดูว่าไฟกำลังไปทางไหน

ขาดข้อไหนไปข้อหนึ่ง ไฟกองนั้นก็มอดก่อนถึงเช้าทั้งนั้น

ความตั้งใจของเราก็เหมือนไฟกองนั้น วันแรกที่ตั้งใจ เหมือนวันที่เพิ่งจุดไฟติด แสงสว่างดูดีมาก แต่ถ้าไม่มีใครเติมฟืน ไม่มีใครเฝ้า ไม่มีใครดูทิศลม ไฟกองนั้นก็จะดับไปเหมือนกับรองเท้าวิ่งที่ถูกเก็บไว้ใต้เตียง

เติมฟืนให้ไฟไม่ดับ

พอเข้าใจเรื่องไฟกองนั้นแล้ว ลองกลับมาถามตัวเองก่อนว่า สิ่งที่เรากำลังจะเริ่มหรือกำลังทำอยู่ตอนนี้ เรารักตัวการกระทำนั้นจริงไหม หรือรักแค่ภาพปลายทางที่จินตนาการไว้

ถ้าคำตอบคือรักแค่ปลายทาง ไม่ได้แปลว่าต้องเลิกทำ แต่ลองหาจุดเล็ก ๆ ในระหว่างทางที่พอจะรักได้บ้าง คนที่วิ่งเพื่อลดความดันอาจไม่ได้รักการวิ่งเลย แต่อาจรักช่วงเวลาเงียบ ๆ ตอนเช้าที่ไม่มีใครโทรมากวน หรือรักเสียงนกที่ได้ยินระหว่างทาง ถ้าหาจุดแบบนี้เจอ เชื้อไฟก็จะติดง่ายขึ้น

เรื่องความเพียรก็เหมือนกัน ถ้าวันแรกทุ่มเต็มที่จนหมดแรง ลองลดขนาดลงมาให้เล็กพอที่จะทำซ้ำได้ทุกวันโดยไม่ทรมานตัวเอง วิ่งสิบนาทีทุกวันดีกว่าวิ่งชั่วโมงเดียวแล้วหายไปทั้งเดือน เรียนภาษาใหม่วันละสิบคำดีกว่าเปิดหนังสือรวดเดียวสองชั่วโมงแล้วไม่แตะอีกเลย ฟืนกองเล็กที่เติมได้ทุกวัน ดีกว่าฟืนกองใหญ่ที่เติมได้แค่ครั้งเดียว

ระหว่างที่ทำ ลองสังเกตดูว่าใจอยู่กับสิ่งตรงหน้าจริงไหม หรือกำลังคิดเรื่องอื่นไปพร้อมกัน ถ้าวิ่งอยู่แต่ใจไปอยู่ที่งานที่ค้างไว้ ลองพาความสนใจกลับมาที่จังหวะเท้ากระทบพื้น กลับมาที่ลมหายใจที่เข้าออก ทำแบบนี้ไม่ต้องสมบูรณ์แบบ ใจลอยไปก็พากลับมาใหม่ ไม่มีใครทำได้ร้อยเปอร์เซ็นต์ตั้งแต่วันแรก

แล้วก็อย่าลืมย้อนกลับมาดูตัวเองเป็นระยะ อาจเป็นทุกสิ้นสัปดาห์ ลองถามตัวเองว่าสิ่งที่ทำอยู่นี้ยังไปในทางที่ควรไปไหม เวลาที่เลือกไว้ยังเหมาะกับชีวิตตอนนี้ไหม บางทีปัญหาไม่ได้อยู่ที่ความตั้งใจของเราเลย แต่อยู่ที่เราเลือกเวลาผิด เลือกวิธีผิด ถ้าเจอแบบนั้นก็ปรับได้ ไม่ใช่เรื่องผิดที่จะเปลี่ยนวิธี ตราบใดที่ยังไม่ทิ้งเป้าหมายไปเลย

ถ้าจะจำอะไรกลับไปสักอย่าง ลองจำสี่อย่างนี้พอ

• หาจุดเล็ก ๆ ในสิ่งที่ทำที่พอจะรักได้จริง ไม่ใช่รักแค่ผลลัพธ์ปลายทาง
• เติมฟืนกองเล็กทุกวัน ดีกว่าเติมกองใหญ่แค่ครั้งเดียว
• ใจลอยไปเรื่องอื่นระหว่างทำ ก็แค่พากลับมาที่สิ่งตรงหน้าใหม่
• ย้อนดูตัวเองเป็นระยะ แล้วปรับทางได้ตามจริง ไม่ต้องทิ้งเป้าหมาย

คืนนี้รองเท้ายังอยู่ใต้เตียง

รองเท้าคู่นั้นอาจจะยังอยู่ใต้เตียงคืนนี้ ยังไม่ได้หยิบออกมา

นั่นไม่ได้แปลว่าทุกอย่างจบแล้ว ไฟที่มอดไปแล้วก็จุดใหม่ได้เสมอ ไม่ต้องรอให้ถึงวันปีใหม่ ไม่ต้องรอให้ถึงวันจันทร์หน้า

พรุ่งนี้เช้า ถ้าหยิบรองเท้าออกมาแค่คู่เดียว วิ่งแค่ห้านาทีก็ยังนับ

เชื้อไฟติดใหม่ได้ทุกวันที่เราอยากจุดมันขึ้นมาอีกครั้ง