พิธีใหญ่เพื่อความมั่งคั่ง กับคำตอบที่พราหมณ์ไม่ทันคาดคิด

บ่ายวันหนึ่งกลางเดือนแล้ง ป้าสมศรีนั่งนับเงินในซองที่เก็บมาทั้งชีวิต

เงินก้อนนี้เธอตั้งใจไว้นานแล้วว่าจะเอาไปทำบุญใหญ่ ถวายสังฆทานให้พระทั้งวัดในตำบล เชิญหมอดูมาทำพิธีสะเดาะเคราะห์ให้ครบทุกขั้นตอนตามตำรา ปีที่ผ่านมาลูกชายตกงาน ร้านขายของก็ซบเซาจนต้องปิดก่อนกำหนด

เธอเชื่อว่าถ้าทำพิธีให้ใหญ่พอ ให้ถูกต้องครบทุกอย่าง ดวงของครอบครัวจะกลับมาดีเหมือนเดิม

ลูกสาวถามว่า ทำไมต้องทำใหญ่ขนาดนี้ ทำเล็ก ๆ ไม่ได้เหรอ

ป้าสมศรีตอบทันทีว่า ทำเล็กแล้วจะได้ผลได้ยังไง เรื่องแบบนี้ต้องทำให้เต็มที่ ต้องครบสูตร จะได้ไม่มีอะไรตกหล่น

เธอพูดแบบนั้นด้วยน้ำเสียงมั่นใจ แต่มือที่ถือซองเงินสั่นนิดหนึ่ง

เงินก้อนนี้ยังไม่พอด้วยซ้ำ เธอคิดจะไปหยิบยืมเพิ่มจากน้องสาวอีกก้อนหนึ่ง เพื่อให้พิธีดูสมบูรณ์แบบตามที่หมอดูแนะนำทุกขั้นตอน ไม่ขาดตกอะไรแม้แต่อย่างเดียว

พิธีใหญ่ที่แท้จริงแล้วอยากแก้อะไร

ถ้าลองนั่งลงถามป้าสมศรีดี ๆ ไม่ใช่ถามว่าจะจัดพิธีวันไหน แต่ถามว่ากลัวอะไรอยู่

คำตอบอาจไม่ใช่เรื่องดวงเลยด้วยซ้ำ

อาจเป็นความกลัวว่าเธอเลี้ยงลูกมาผิดทาง ความอายที่เพื่อนบ้านรู้ว่าร้านปิด ความรู้สึกว่าตัวเองควบคุมอะไรไม่ได้เลยสักอย่างในบ้านหลังนี้

พิธีใหญ่จึงกลายเป็นที่ทางเดียวที่เธอรู้สึกว่ายัง "ทำอะไรสักอย่าง" ได้ ยิ่งพิธีใหญ่เท่าไหร่ ยิ่งรู้สึกเหมือนควบคุมสถานการณ์ได้มากขึ้นเท่านั้น

เรื่องแบบนี้ไม่ได้เกิดกับป้าสมศรีคนเดียว เราเองก็เคยเป็น

ตอนกลัวมาก ๆ เรามักอยากทำอะไรที่ "ใหญ่" อยากให้มันครบทุกขั้นตอน อยากให้มันดูขลัง เพราะยิ่งทำมากเท่าไหร่ ใจก็ยิ่งเชื่อว่าผลจะดีเท่านั้น

ทั้งที่ในใจลึก ๆ เรารู้ว่าสิ่งที่ทำให้ร้านซบเซา ไม่ใช่เพราะทำบุญน้อยไป และสิ่งที่ทำให้ลูกตกงาน ก็ไม่ใช่เพราะพิธีที่ผ่านมายังไม่ถูกขั้นตอน

แต่ความกลัวไม่ค่อยฟังเหตุผลแบบนั้น ความกลัวอยากได้อะไรที่จับต้องได้ ใหญ่พอ แพงพอ ให้อุ่นใจว่าเราทำเต็มที่แล้ว

และยิ่งกลัวมาก เรายิ่งอยากทำให้คนอื่นเห็นด้วยว่าเราทำเต็มที่แล้วจริง ๆ เหมือนถ้าทำเงียบ ๆ เล็ก ๆ มันจะไม่นับ ทั้งที่ในใจเรารู้ดีว่าคนที่ต้องเห็นและเชื่อจริง ๆ ไม่ใช่เพื่อนบ้าน แต่เป็นตัวเราเอง

พราหมณ์ที่เตรียมฆ่าสัตว์เป็นพัน เพื่อความมั่งคั่งของแผ่นดิน

มีเรื่องเล่าในกูฏทันตสูตร ถึงพราหมณ์ชื่อกูฏทันตะ ผู้ครองหมู่บ้านขานุมัต ได้รับพระราชทานจากพระเจ้าพิมพิสาร

กูฏทันตะเตรียมพิธีบูชายัญครั้งใหญ่ เพื่อความรุ่งเรืองของตนเองและแผ่นดิน สั่งจัดหาโคผู้ โคเมีย แพะ แกะ มาผูกไว้ที่หลักบูชายัญเป็นจำนวนมาก หวังว่ายิ่งฆ่าถวายมากเท่าไหร่ ผลบุญและความมั่งคั่งจะยิ่งท่วมท้น

พอรู้ข่าวว่าพระพุทธเจ้าเสด็จผ่านมาใกล้หมู่บ้าน กูฏทันตะจึงไปเข้าเฝ้า ตั้งใจจะถามว่าพิธีบูชายัญที่ถูกต้องครบถ้วนตามตำรานั้นทำอย่างไร

พระพุทธเจ้าไม่ได้ตอบด้วยขั้นตอนพิธี แต่เล่าเรื่องพระราชาองค์หนึ่งในอดีต ผู้อยากทำพิธีบูชายัญเพื่อความมั่งคั่งเช่นกัน ปุโรหิตของพระราชาองค์นั้นทูลว่า ก่อนจะบูชายัญ ให้จัดการแผ่นดินให้ดีก่อน ชาวนาให้พันธุ์ข้าวและอาหารสัตว์ พ่อค้าให้ทุน ข้าราชการให้ค่าจ้างที่เป็นธรรม เมื่อคนในแผ่นดินทำมาหากินได้โดยไม่ถูกรีดไถ ความมั่งคั่งจะเกิดขึ้นเอง โดยไม่ต้องฆ่าสัตว์แม้แต่ตัวเดียว

จากนั้นพระพุทธเจ้าตรัสถึงลำดับของการให้ที่ได้ผลมากขึ้นเรื่อย ๆ เริ่มจากถวายทานแก่ผู้มีศีล สร้างที่พักถวายสงฆ์ ถึงใจที่ถึงพระรัตนตรัยด้วยความเลื่อมใส และการรักษาศีลห้า

สัพพะทานัง ธัมมะทานัง ชินาติ — การให้ธรรมะเป็นทาน ย่อมชนะการให้ทั้งปวง

คาถาบทนี้อยู่ในพระธรรมบท เป็นบทที่มักถูกยกมาเตือนใจว่า สิ่งที่ให้ผลยั่งยืนที่สุด ไม่ใช่ของที่แพงหรือใหญ่ที่สุดเสมอไป

กูฏทันตะฟังจนจบ แล้วสั่งปล่อยโคและแพะแกะทั้งหมดที่ผูกไว้ ให้พวกมันเดินกินหญ้าไปตามทุ่งอย่างอิสระ ก่อนจะขอถึงพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่ง

ไม่มีตรงไหนในเรื่องนี้ที่พระพุทธเจ้าบอกว่าความมั่งคั่งเป็นเรื่องผิด ท่านแค่ชี้ว่าทางที่จะไปถึงมันโดยไม่ต้องเบียดเบียนใคร มีอยู่จริง และมักไม่ใช่ทางที่ดูยิ่งใหญ่ที่สุด

เรือรั่ว กับพวงมาลัยหน้าเรือ

ลองนึกถึงเรือลำหนึ่งที่เริ่มมีน้ำซึมเข้ามาทีละหยดจากใต้ท้องเรือ

เจ้าของเรือรู้สึกได้ว่ามีอะไรผิดปกติ แต่แทนที่จะก้มลงไปดูว่ารอยรั่วอยู่ตรงไหน เขากลับรีบไปซื้อพวงมาลัยดอกไม้มาแขวนหัวเรือ ทาสีเรือใหม่ให้ดูสง่า จุดธูปเทียนขอให้เรือแล่นไปได้ไกล ๆ

ทุกอย่างที่ทำนั้นไม่ได้ผิด ดอกไม้ก็สวย สีก็ใหม่ ใจที่ตั้งใจก็จริงใจ

แต่น้ำที่ไหลเข้าใต้ท้องเรือ ไม่ได้สนใจว่าหัวเรือจะสวยแค่ไหน

พิธีที่กูฏทันตะเตรียมไว้ก็เหมือนพวงมาลัยหน้าเรือ ใหญ่ งดงาม เต็มไปด้วยความตั้งใจ แต่ไม่ได้แตะรอยรั่วที่แท้จริงเลย ซึ่งพระพุทธเจ้าชี้ให้เห็นว่าคือความเป็นอยู่ของคนทั้งแผ่นดิน

ป้าสมศรีก็เช่นกัน พิธีใหญ่ที่เธอเตรียมไว้ อาจทำให้ใจอุ่นขึ้นชั่วคราว แต่รอยรั่วจริงของบ้านหลังนี้ อาจอยู่ที่บทสนทนากับลูกที่ไม่เคยเกิดขึ้น หรือหนี้ที่ไม่เคยถูกคุยกันตรง ๆ

พวงมาลัยไม่ได้ผิดที่จะแขวน แค่อย่าลืมก้มลงไปดูใต้ท้องเรือด้วย เพราะสองอย่างนี้ทำพร้อมกันได้ ไม่ต้องเลือกอย่างใดอย่างหนึ่ง

ถ้าไม่ใช่พิธีใหญ่ แล้วจะทำอะไรได้บ้าง

เรื่องนี้ไม่ได้จำกัดอยู่แค่คนที่กำลังจะจัดพิธีทำบุญใหญ่เท่านั้น เพราะความกลัวแบบเดียวกันนี้ ก็ผลักให้เราตัดสินใจเรื่องอื่นแบบเดียวกันได้เหมือนกัน เช่น รีบลาออกจากงานเพราะทนไม่ไหว รีบเปลี่ยนหมอเพราะกลัวผลตรวจ หรือรีบพูดอะไรออกไปตอนโกรธเพื่อให้จบเรื่องเร็ว ๆ

สิ่งแรกที่พอทำได้ คือก่อนจะตัดสินใจอะไรที่มาจากความกลัวล้วน ๆ ให้หยิบกระดาษมาแผ่นหนึ่ง เขียนลงไปตรง ๆ ว่าตอนนี้กลัวอะไรกันแน่ ไม่ต้องเขียนสวย เขียนแค่สามบรรทัดก็พอ ทำตอนที่ใจเริ่มร้อนรน ก่อนจะควักเงินหรือพูดอะไรออกไป ใช้เวลาแค่ห้านาที หลายครั้งพอเขียนจบ จะเห็นว่าสิ่งที่กลัวจริง ๆ ไม่ใช่เรื่องที่กำลังจะทำเลย

อย่างที่สอง ถ้ามีเงินหรือแรงที่ตั้งใจจะทุ่มลงไปกับพิธีหรือของใหญ่ ลองแบ่งส่วนหนึ่งไปให้กับคนที่อยู่ตรงหน้าจริง ๆ ก่อน ไม่ต้องมาก อาจเป็นค่าขนมให้หลานที่มาเยี่ยม อาหารมื้อหนึ่งให้เพื่อนบ้านสูงอายุที่อยู่คนเดียว หรือค่ารถให้คนที่ลำบากกว่าเรา ทำเดือนละครั้งก็ยังนับ เพราะการให้ที่พระพุทธเจ้าพูดถึง ไม่ได้วัดกันที่ขนาดของพิธี แต่วัดกันที่ใจตอนให้และคนที่ได้รับจริง

อย่างที่สาม คือลองหาจังหวะในแต่ละวันที่จะรักษาศีลอย่างตั้งใจสักครั้งเดียว ไม่ต้องทำทุกข้อ เลือกข้อที่ยากที่สุดสำหรับตัวเองก็พอ อาจเป็นการพูดความจริงกับคนในบ้านเรื่องหนึ่งที่หลีกเลี่ยงมานาน หรือไม่พูดเสริมแต่งเรื่องของคนอื่นตอนนินทา ทำตอนเช้าก่อนออกจากบ้าน ตั้งใจไว้ในใจแค่ประโยคเดียวว่าวันนี้จะรักษาข้อนี้ให้ได้

อย่างที่สี่ ก่อนนอนทุกคืน ให้ใช้เวลาสักสองสามนาทีทบทวนว่า วันนี้มีเรื่องไหนที่เราตัดสินใจเพราะกลัว กับเรื่องไหนที่ตัดสินใจเพราะเห็นชัดจริง ๆ ไม่ต้องตัดสินตัวเอง แค่แยกให้ออกก็พอ

ทำแบบนี้ไปสักสองสัปดาห์ จะเริ่มเห็นแพตเทิร์นของตัวเองว่า เรื่องแบบไหนที่เรามักตัดสินใจจากความกลัว และเรื่องแบบไหนที่เรานิ่งพอจะเห็นจริง ๆ พอเห็นแพตเทิร์นแล้ว ครั้งต่อไปที่ความกลัวแบบเดิมโผล่มา เราจะจำมันได้เร็วขึ้น

ถ้าจะจำอะไรกลับไปสักอย่าง ลองจำสามอย่างนี้พอ

• ก่อนทำอะไรเพราะกลัว ให้เขียนความกลัวนั้นออกมาก่อนห้านาที
• แบ่งสิ่งที่ตั้งใจทุ่มให้พิธี ไปให้คนที่อยู่ตรงหน้าจริง ๆ บ้าง
• เลือกรักษาศีลข้อที่ยากที่สุดสำหรับตัวเองสักหนึ่งข้อในแต่ละวัน

ปล่อยโคแพะแกะกลับทุ่ง

ป้าสมศรีอาจยังจัดงานทำบุญของเธออยู่ ไม่มีอะไรผิดที่จะทำ

เพียงแต่ก่อนวันงาน ถ้าเธอนั่งคุยกับลูกชายสักครึ่งชั่วโมง ถามตรง ๆ ว่าตอนนี้เขาเป็นยังไงบ้าง พิธีที่จัดขึ้นวันนั้น อาจไม่ใช่การขอให้ดวงเปลี่ยน

แต่เป็นการปล่อยโคแพะแกะที่ผูกไว้ในใจตัวเองมานาน ให้เดินกลับไปกินหญ้าอย่างอิสระเสียที

ส่วนดวงของบ้านหลังนี้ จะเปลี่ยนหรือไม่เปลี่ยน อาจไม่ใช่เรื่องที่ต้องรีบรู้คำตอบคืนนี้