หลวงพ่อเทียน จิตตสุโภ: รู้สึกตัวในจังหวะที่มือขยับ

เย็นวันหนึ่ง เรายืนอยู่หน้าอ่างล้างจาน มือจับฟองน้ำถูจานใบแล้วใบเล่า

น้ำไหลผ่านมือ จานสะอาดขึ้นทีละใบ วางเรียงบนตะแกรงเป็นระเบียบ

แต่พอเงยหน้าขึ้นมา เราจำไม่ได้เลยว่าล้างไปกี่ใบแล้ว

ตลอดสิบนาทีที่ผ่านมา มืออยู่ที่อ่างล้างจาน แต่ใจไปอยู่ที่ห้องประชุมตอนบ่าย ไปอยู่กับใบแจ้งหนี้ที่ยังไม่ได้จ่าย ไปอยู่กับคำพูดของใครสักคนเมื่อสามวันก่อน

ร่างกายทำอย่างหนึ่ง ใจทำอีกอย่างหนึ่ง เรื่องแบบนี้เกิดขึ้นทั้งวัน โดยที่เราแทบไม่เคยสังเกตด้วยซ้ำว่ามันเกิดขึ้น

วันทั้งวันที่ไม่เคยอยู่ที่ไหนเลย

ลองนับดูเล่น ๆ ว่าวันนี้เราขับรถไปกี่กิโลเมตรโดยที่ใจไม่ได้อยู่กับถนน

กินข้าวไปกี่คำโดยที่ไม่รู้รสอะไรเลย เพราะระหว่างเคี้ยว ใจกำลังซ้อมพูดประโยคที่จะเถียงกับใครสักคนในหัว

เราไม่ได้เกียจคร้าน เราไม่ได้ทำอะไรผิด นี่คือสิ่งที่คนเกือบทุกคนเป็นกัน

แต่ความแปลกคือ วันที่เราไม่ได้ออกแรงหนักอะไรเลย กลับเป็นวันที่เหนื่อยที่สุด

เหนื่อยแบบที่นอนพักก็ไม่หาย เพราะสิ่งที่เหนื่อยไม่ใช่ร่างกาย แต่เป็นใจที่วิ่งอยู่ตลอดเวลา วิ่งไปอดีต วิ่งไปอนาคต แล้วก็วิ่งกลับมาที่เรื่องเดิม

ที่น่าคิดกว่านั้นคือ เรื่องที่ใจวิ่งไปหา ส่วนใหญ่ไม่ใช่เรื่องที่กำลังเกิดขึ้นตรงหน้าเลยสักเรื่อง

ถ้าลองสังเกตดี ๆ ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ความคิด เพราะความคิดเกิดขึ้นเองตามธรรมชาติของมัน ปัญหาอยู่ที่เราไม่รู้ตัวว่ากำลังคิดอยู่ต่างหาก เราเผลอเดินตามความคิดไปโดยไม่รู้ว่าออกเดินไปแล้ว

ฆราวาสที่ค้นหามาทั้งชีวิต

มีพระอาจารย์รูปหนึ่งที่ก่อนจะบวช ใช้ชีวิตเป็นฆราวาสธรรมดามานานหลายสิบปี ท่านชื่อ พระอาจารย์เทียน จิตตสุโภ เกิดที่จังหวัดเลย เมื่อปี พ.ศ. 2454

ท่านมีครอบครัว มีลูก ทำมาค้าขายอยู่แถบริมแม่น้ำโขง ใช้ชีวิตแบบชาวบ้านทั่วไป ไม่ได้ต่างจากคนรุ่นเดียวกันในละแวกนั้น

สิ่งที่ต่างออกไปคือ ท่านสนใจการปฏิบัติธรรมมาตั้งแต่หนุ่ม ลองทำสมาธิมาหลายแบบ หลายสำนัก เป็นเวลาหลายปี

แต่ไม่ว่าจะทำแบบไหน ท่านก็ยังรู้สึกว่ายังไม่เจอคำตอบที่ต้องการจริง ๆ ใจยังฟุ้งอยู่เหมือนเดิม บางทีสงบได้ตอนนั่ง แต่พอลุกจากที่นั่ง ทุกอย่างก็กลับมาเหมือนไม่เคยทำอะไรเลย

จนถึงช่วงหนึ่งในชีวิต ท่านตัดสินใจทุ่มเวลาให้กับการปฏิบัติอย่างจริงจัง ปลีกตัวออกไปอยู่กับตัวเองนานพอสมควร

และสิ่งที่ท่านค้นพบไม่ใช่วิธีทำใจให้นิ่งสงบแบบที่เคยทำมา แต่เป็นการเคลื่อนไหวมืออย่างช้า ๆ เป็นจังหวะ สลับซ้ายขวา แล้วรู้สึกถึงมือที่กำลังเคลื่อนที่อยู่นั้นเอง ไม่ต้องบังคับให้ความคิดหยุด แค่รู้ว่าตอนนี้มือกำลังยกขึ้น ตอนนี้มือกำลังวางลง

ท่านเรียกสิ่งนี้ว่า "การรู้สึกตัว" ไม่ใช่การนั่งสมาธิแบบเพ่งจ้องเพื่อให้จิตนิ่ง แต่เป็นการรู้ตัวไปพร้อมกับการเคลื่อนไหว ให้ความรู้สึกตัวนี้ค่อย ๆ แทรกเข้าไปในทุกอิริยาบถของวัน

ท่านสอนไว้สั้น ๆ ประโยคหนึ่งที่คนที่เคยเรียนกับท่านมักจำกันได้แม่นที่สุด

การปฏิบัติธรรมไม่ยาก ยากตรงที่ไม่ทำ

ท่านไม่ได้บอกว่าวิธีนี้ลัดหรือง่ายกว่าวิธีอื่น ท่านบอกแค่ว่าสิ่งที่ขาดไปตลอดหลายปีที่ผ่านมาไม่ใช่ความรู้ แต่เป็นการลงมือทำจริง ๆ อย่างสม่ำเสมอ

เรื่องแบบนี้ไม่ใช่เรื่องใหม่ในพุทธศาสนา ในธรรมบทมีคำสอนเก่าแก่บทหนึ่งที่พูดถึงธรรมชาติของใจไว้ว่า

จิตนี้ดิ้นรน กวัดแกว่ง ห้ามได้ยาก รักษาได้ยาก ผู้มีปัญญาย่อมทำจิตนั้นให้ตรงได้ เหมือนช่างศรดัดลูกศรให้ตรง

ใจที่ดิ้นรนกวัดแกว่งนี้ไม่ใช่เรื่องผิดปกติ เป็นธรรมชาติของมันอยู่แล้ว สิ่งที่พระอาจารย์เทียนค้นพบคือ วิธีดัดใจให้ตรงไม่จำเป็นต้องใช้กำลังไปข่มมันนิ่ง ๆ แต่ใช้การรู้ตัวเบา ๆ ตามมันไปในทุกจังหวะที่ร่างกายเคลื่อนไหวอยู่แล้วในชีวิตประจำวัน

เหมือนมือที่ตำน้ำพริก

ลองนึกภาพคนตำน้ำพริกในครัว

สากกระแทกลงในครกทีละครั้ง ดัง ปุก ปุก ปุก เป็นจังหวะสม่ำเสมอ

มือจับสาก ตำลงไป ยกขึ้นมา ตำลงไปอีก ทำแบบนี้ซ้ำ ๆ ได้เป็นร้อยครั้งโดยไม่ต้องคิดว่าจะยกมืออย่างไร

ระหว่างนั้น ใจของคนตำอาจไปอยู่ที่ไหนก็ได้ อาจไปคิดเรื่องเงินที่ยังไม่พอใช้ อาจไปคิดเรื่องคนในบ้านที่ยังไม่หายโกรธกัน มือก็ยังตำน้ำพริกต่อไปได้เหมือนเดิม โดยที่เจ้าของมือไม่ได้อยู่ตรงนั้นเลย

แต่ถ้าลองสักครั้งหนึ่ง ให้ความรู้สึกตัวกลับมาอยู่ที่มือ รู้สึกถึงน้ำหนักของสาก รู้สึกถึงจังหวะที่มันกระทบก้นครก รู้สึกถึงมือที่ยกขึ้นแล้ววางลง

ตรงนั้นแหละคือ "ตอนนี้" ที่แท้จริง เป็นจุดเดียวที่เรากำลังมีชีวิตอยู่จริง ๆ ไม่ใช่ในอดีตที่ผ่านไปแล้ว ไม่ใช่ในอนาคตที่ยังไม่มาถึง

ความคิดจะยังผุดขึ้นมาระหว่างตำอยู่ดี นั่นเป็นเรื่องปกติ ไม่มีใครห้ามความคิดไม่ให้เกิดได้ แต่พอรู้ว่ามันผุดขึ้นมา แล้วพามือกลับมาที่จังหวะการตำอีกครั้ง แค่นั้นก็ถือว่าได้กลับมาแล้ว

การเคลื่อนไหวมือของพระอาจารย์เทียนก็ทำงานแบบเดียวกันนี้ มันเป็นเหมือนตัวช่วยเตือนที่อยู่ติดตัวเราตลอดเวลา เพราะมือเคลื่อนไหวอยู่ทั้งวันอยู่แล้ว ไม่ว่าจะล้างจาน กวาดบ้าน หรือพิมพ์งาน แค่เรารู้ว่ามันกำลังเคลื่อนไหวอยู่ นั่นก็เพียงพอแล้วที่จะดึงใจกลับมา

เอาจังหวะนี้กลับมาใช้ในวันธรรมดา

สิ่งที่ทำได้ง่ายที่สุดคือลองทำจังหวะมือช้า ๆ สักห้านาทีในตอนเช้าก่อนเริ่มวัน นั่งในท่าที่สบาย วางมือบนตัก แล้วค่อย ๆ พลิกมือขึ้น ยกขึ้นมาแตะหน้าอก เลื่อนออกไปด้านข้าง แล้ววางลงที่เดิม ทำสลับข้างไปเรื่อย ๆ ไม่ต้องรีบ ไม่ต้องนับจำนวนครั้งให้ครบ แค่รู้สึกถึงมือที่กำลังเคลื่อนที่อยู่ในแต่ละจังหวะ ระหว่างนั้นถ้าความคิดแทรกเข้ามา ก็ปล่อยให้มันมา แล้วพามือกลับมาที่จังหวะต่อ ทำแบบนี้สม่ำเสมอทุกเช้าจะช่วยให้ความรู้สึกตัวที่ว่านี้คุ้นเคยมากขึ้นเรื่อย ๆ

อีกช่วงที่ใช้ได้ผลดีคือช่วงที่ต้องทำงานบ้านซ้ำ ๆ อยู่แล้ว อย่างตอนล้างจาน กวาดบ้าน หรือพับผ้า แทนที่จะปล่อยให้ใจล่องลอยไปที่อื่นตามเคย ลองสังเกตแค่มือที่กำลังทำอยู่ตรงหน้า รู้สึกถึงน้ำอุ่นที่ไหลผ่านมือตอนล้างจาน รู้สึกถึงผ้าที่กำลังพับอยู่ในมือ ไม่ต้องพูดอะไรในใจ ไม่ต้องบรรยายว่ากำลังทำอะไร แค่รู้สึกเฉย ๆ พองานนั้นเสร็จ ใจมักจะเบากว่าตอนที่ทำไปเรื่อยเปื่อยแบบไม่รู้ตัว

ตอนขับรถหรือเดินไปไหนมาไหนก็ทำได้เช่นกัน ลองรู้สึกถึงมือที่จับพวงมาลัย หรือเท้าที่แตะพื้นแต่ละก้าว ไม่ต้องเปลี่ยนจังหวะการเดินหรือการขับให้ผิดปกติ แค่ให้ความรู้สึกตัวแทรกเข้าไปในสิ่งที่ทำอยู่แล้วเป็นปกติ

ส่วนช่วงที่ยากที่สุดคือตอนที่ใจกำลังเผลอเถียงกับใครสักคนอยู่ในหัว ตรงนี้ไม่ต้องพยายามหยุดความคิดนั้นด้วยกำลัง เพราะยิ่งบังคับยิ่งเถียงหนักกว่าเดิม สิ่งที่พอทำได้คือ พอรู้ตัวว่ากำลังเถียงอยู่ในหัว ให้ขยับมือสักครั้งหนึ่ง ยกขึ้นแล้ววางลง แค่นั้น การขยับมือแบบตั้งใจจะดึงความรู้สึกตัวกลับมาได้เร็วกว่าการพยายามสั่งให้ใจเลิกคิด

ไม่มีใครทำสิ่งเหล่านี้แล้วรู้สึกตัวได้ตลอดทั้งวันตั้งแต่ครั้งแรก บางวันอาจรู้สึกตัวได้แค่ไม่กี่ครั้ง บางวันอาจลืมไปเลยทั้งวัน นั่นเป็นเรื่องธรรมดามากในการฝึกแบบนี้ พระอาจารย์เทียนเองก็สอนอยู่เสมอว่าไม่ต้องรีบ ทำไปเรื่อย ๆ ตามจังหวะของตัวเอง

ทุกวันนี้วิธีเคลื่อนไหวมือของท่านยังมีสอนอยู่ในหลายที่ เช่นที่วัดสนามใน จังหวัดนนทบุรี ซึ่งลูกศิษย์รุ่นต่อมาช่วยกันสืบทอดไว้ ให้คนที่สนใจได้ลองไปฝึกดูด้วยตัวเอง

ตอนนี้มือกำลังทำอะไรอยู่

ลองวางหนังสือหรือมือถือลงสักครู่

รู้สึกดูว่ามือสองข้างตอนนี้วางอยู่ตรงไหน สัมผัสอะไรอยู่บ้าง

ไม่ต้องหาคำตอบอะไร ไม่ต้องรีบไปทำอะไรต่อ

แค่รู้สึกถึงมือของตัวเองอยู่ตรงนั้น เดี๋ยวเดียวก็พอ