หลวงปู่ดูลย์ อตุโล: จิตคือพุทธะ คืนที่ความคิดไม่ยอมหยุด

เที่ยงคืนครึ่งแล้ว พรุ่งนี้ต้องตื่นหกโมงไปทำงาน แต่ตาไม่ยอมปิด

ไม่ใช่เพราะไม่ง่วง ง่วงมาตั้งแต่สี่ทุ่มด้วยซ้ำ แต่พอหัวถึงหมอน ความคิดกลับพรึ่บขึ้นมาทีเดียวหลายเรื่อง เรื่องงานที่ยังทำไม่เสร็จ เรื่องเงินที่ต้องผ่อนเดือนหน้า เรื่องที่แม่พูดตอนเช้า เรื่องที่ยังไม่ได้ตอบไลน์เพื่อน

คิดเรื่องหนึ่งยังไม่จบ อีกเรื่องก็โผล่มาแทรก ยังไม่ทันคิดเรื่องนั้นให้จบ เรื่องที่สามก็มาต่อคิวรอแล้ว

เราลองบอกตัวเองว่า พอเถอะ หยุดคิดได้แล้ว

แต่ยิ่งบอกให้หยุด หัวยิ่งคิดหนักขึ้น เหมือนยิ่งพยายามไม่นึกถึงสิ่งหนึ่ง หัวก็ยิ่งวนอยู่กับสิ่งนั้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า

ยิ่งไล่จับความคิด ยิ่งเหนื่อย

คนที่เคยลองนั่งสมาธิมาบ้างจะรู้ดีว่า เวลาครูสอนบอกให้ทำใจให้สงบ ไม่คิดอะไร ฟังดูง่ายมากตอนพูด แต่พอลงมือทำจริงกลับเป็นเรื่องยากที่สุดเรื่องหนึ่งในชีวิต

ยิ่งพยายามหยุดคิด เหมือนยิ่งเปิดสวิตช์ให้ความคิดพรั่งพรูออกมาแรงกว่าเดิม

หลายคนเลิกนั่งสมาธิไปเพราะเรื่องนี้ พาลคิดว่าตัวเองไม่มีพรสวรรค์ด้านนี้ จิตไม่นิ่งพอ ทำสมาธิไม่เป็น

แล้วก็รู้สึกผิดซ้อนเข้าไปอีกชั้น ผิดที่หยุดคิดไม่ได้ ผิดที่ทำสิ่งซึ่งควรจะช่วยให้ใจสงบ แต่กลับทำให้ใจวุ่นกว่าเดิม

ความจริงแล้ว เรื่องนี้ไม่ได้แปลว่าจิตเราแย่กว่าคนอื่น สิ่งที่พลาดไปตั้งแต่ต้น คือเราไปพยายามทำสิ่งที่ไม่มีใครทำได้ นั่นคือสั่งให้ความคิดหยุด

จิตมันมีหน้าที่คิด เหมือนหูมีหน้าที่ได้ยิน ตามันมีหน้าที่เห็น จะสั่งให้จิตหยุดคิดโดยเด็ดขาด ก็เหมือนสั่งให้หูอย่าได้ยินเสียงที่ดังอยู่ตรงหน้า

คำถามที่ควรถามจึงไม่ใช่ "ทำยังไงให้หยุดคิด" แต่เป็นคำถามอีกแบบหนึ่งไปเลย

จิตส่งออกนอก กับจิตเห็นจิต

หลวงปู่ดูลย์ อตุโล แห่งวัดบูรพาราม จังหวัดสุรินทร์ เป็นพระอาจารย์สายวัดป่าที่พูดน้อยมาก ท่านเป็นครูของพระกรรมฐานหลายรูปในยุคหลัง และเป็นที่รู้จักกว้างขวางจากคำสอนสั้น ๆ เพียงห้าคำ

"จิตคือพุทธะ"

ท่านไม่ได้หมายความว่าจิตของเราเป็นพระพุทธเจ้าองค์หนึ่งอยู่แล้วในแบบที่ต้องกราบไหว้ แต่ท่านชี้ว่า ธรรมชาติแท้ ๆ ของจิตที่รู้แจ้งอยู่นั้น ไม่ได้อยู่ที่ไหนไกล ไม่ต้องไปเสาะหาที่อื่น มันมีอยู่ในจิตของทุกคนตั้งแต่ต้นแล้ว เพียงแต่ถูกความคิดที่วิ่งพล่านบดบังไว้จนมองไม่เห็น

มีคำสอนหนึ่งของท่านที่ลูกศิษย์จดจำกันมากที่สุด เป็นคำตอบที่ท่านให้ไว้เมื่อมีคนถามว่า นั่งสมาธิแล้วฟุ้งซ่านตลอด ควรทำอย่างไร

จิตส่งออกนอก เป็นสมุทัย ผลอันเกิดจากจิตที่ส่งออกนอก เป็นทุกข์ จิตเห็นจิตอย่างแจ่มแจ้ง เป็นมรรค ผลอันเกิดจากจิตเห็นจิตอย่างแจ่มแจ้ง เป็นนิโรธ

ฟังดูเป็นศัพท์แปลก ๆ แต่ถอดเป็นภาษาคนได้ไม่ยาก สมุทัยคือต้นเหตุของทุกข์ มรรคคือทางที่พาให้พ้นทุกข์ นิโรธคือความดับทุกข์ ท่านบอกว่า ตอนไหนที่จิตวิ่งออกไปเกาะกับเรื่องข้างนอก คนพูด สิ่งที่เกิดขึ้น เรื่องที่ยังไม่เกิด นั่นแหละคือจุดเริ่มของทุกข์ทั้งหมด

แต่ตอนที่จิตหันกลับมารู้ตัวมันเอง เห็นความคิดที่กำลังผุดขึ้นอย่างชัดเจน ไม่ใช่ไปห้าม ไม่ใช่ไปเถียงกับมัน แค่เห็นมันเฉย ๆ นั่นแหละคือทางที่จะพาใจกลับมาสงบ

อีกคำหนึ่งที่ท่านเคยพูดไว้ เป็นคำที่ตอบโจทย์คนคิดฟุ้งทั้งคืนได้ตรงที่สุด

คิดเท่าไหร่ก็ไม่รู้ ต้องหยุดคิดจึงจะรู้ แต่ก็ต้องอาศัยความคิดนั้นแหละจึงจะรู้

ลองอ่านช้า ๆ อีกรอบ ท่านไม่ได้บอกว่าความคิดเป็นศัตรู ท่านบอกว่าถึงจุดหนึ่ง ความคิดเรื่องนั้นเรื่องนี้จะไม่พาให้เราเข้าใจอะไรเพิ่มเลย ต่อให้คิดไปอีกร้อยรอบก็ยังวนอยู่ที่เดิม สิ่งที่จะพาให้เห็นความจริงได้ กลับเป็นตอนที่ใจหยุดวิ่งตามความคิดต่างหาก

แต่ท่านก็ไม่ได้บอกให้ทิ้งความคิดไปเลย เพราะถ้าไม่มีความคิดผุดขึ้นมาให้เห็นตั้งแต่แรก เราก็จะไม่มีอะไรให้สังเกตด้วยซ้ำ ความคิดยังจำเป็นอยู่ เพียงแต่หน้าที่ของมันเปลี่ยนไป จากที่เคยเป็นสิ่งที่เราต้องวิ่งตามทุกครั้ง กลายเป็นสิ่งที่เราแค่เห็นมันผ่านไป

จอโทรทัศน์ที่ไม่เคยเปื้อนสี

ลองนึกภาพจอโทรทัศน์ที่บ้าน

คืนนี้เปิดดูละครน้ำตาซึม พรุ่งนี้เปิดดูข่าวร้าย มะรืนนี้เปิดดูหนังบู๊ระเบิดภูเขาเผากระท่อม

แต่ละเรื่องที่ฉายผ่านจอ เข้มข้นต่างกัน บางเรื่องทำให้เราน้ำตาไหล บางเรื่องทำให้ใจเต้นแรง บางเรื่องทำให้อยากปิดทันทีเพราะทนดูไม่ไหว

แต่ตัวจอเองไม่เคยเปื้อนสีเลือดจากหนังบู๊ ไม่เคยเปียกน้ำตาจากละครเศร้า ไม่เคยดำมืดลงเพราะข่าวร้าย พอปิดเรื่องหนึ่ง เปิดเรื่องใหม่ จอก็พร้อมฉายภาพต่อไปเหมือนเดิมทุกครั้ง

จิตที่รู้อยู่ ก็เป็นแบบเดียวกับจอนั้น

ความคิดเรื่องงาน เรื่องเงิน เรื่องคำพูดของแม่ เรื่องไลน์ที่ยังไม่ได้ตอบ คือภาพที่ฉายผ่านจอไปเรื่อย ๆ บางภาพชัด บางภาพเบลอ บางภาพน่ากลัว บางภาพน่ารำคาญ

แต่ตัวจิตที่รู้อยู่เบื้องหลังภาพเหล่านั้น ไม่เคยถูกภาพไหนทำให้เปื้อนถาวร ต่อให้คืนนี้ฉายเรื่องเครียดแค่ไหน จิตนั้นก็ยังเป็นจิตดวงเดิม พร้อมรับภาพต่อไปเสมอ

สิ่งที่ทำให้เรานอนไม่หลับ ไม่ใช่เพราะจอเสีย แต่เพราะเราลืมไปว่าตัวเองเป็นจอ แล้วเผลอเข้าไปเป็นตัวละครในเรื่องแทน วิ่งหนีบ้าง สู้บ้าง ร้องไห้บ้าง อยู่ในจอนั้นทั้งคืน

จะฟังจิตตัวเองยังไงในคืนที่มันไม่ยอมเงียบ

คืนต่อไปที่ความคิดพรั่งพรูขึ้นมาตอนหัวถึงหมอน ลองเปลี่ยนคำถามจาก "ทำยังไงให้หยุดคิดเรื่องนี้" เป็นคำถามง่าย ๆ ว่า "ตอนนี้ใครกำลังคิดอยู่"

ไม่ต้องตอบเป็นคำพูด แค่หยุดสักครึ่งวินาที แล้วสังเกตว่ามีบางอย่างที่รู้ว่ากำลังมีความคิดเกิดขึ้น สิ่งที่รู้นั้นแหละคือจิตที่หลวงปู่ดูลย์พูดถึง มันอยู่ตรงนั้นเสมอ เพียงแต่ปกติเราไม่เคยหันไปมองมันเลย เพราะมัวแต่วิ่งตามเรื่องที่มันกำลังฉาย

ระหว่างวัน ลองฝึกจับจังหวะนี้แบบสั้น ๆ ตอนกำลังล้างจาน กวาดบ้าน หรือรอรถเมล์ พอรู้ตัวว่ากำลังคิดเรื่องเดิมวนซ้ำเป็นรอบที่สาม ให้หยุดแล้วถามตัวเองแบบเดียวกันว่าตอนนี้จิตกำลังส่งออกไปข้างนอกอยู่หรือเปล่า แค่รู้เฉย ๆ ไม่ต้องแก้ไขอะไร การรู้ทันแบบนี้เองที่ท่านเรียกว่ามรรค

ก่อนนอน หากยังคิดฟุ้งอยู่ ลองนั่งเฉย ๆ บนเตียงสักห้าถึงสิบนาที ไม่ต้องตั้งใจทำให้จิตสงบ เพราะยิ่งตั้งใจยิ่งฝืน แค่หลับตาแล้วสังเกตว่ามีความคิดอะไรผ่านมาบ้าง ปล่อยให้มันผ่านไปเหมือนภาพบนจอ ไม่ต้องเดินตามไปดูว่าเรื่องจบยังไง พอมันผ่านไปแล้ว ก็จะมีภาพใหม่มาแทน แล้วก็ผ่านไปอีก

ถ้าคืนไหนความคิดเรื่องเดิมวนหนักจนนั่งเฉย ๆ ไม่ไหว ลองหยิบกระดาษมาเขียนเรื่องนั้นออกมาสั้น ๆ ก่อนเข้านอน ไม่ต้องเรียบเรียงสวยงาม แค่เขียนให้มันออกจากหัวไปอยู่บนกระดาษแทน จิตที่เคยแบกเรื่องนั้นไว้คนเดียวจะได้เบาลงบ้าง แล้วค่อยกลับไปนอน

สามอย่างที่พอจะจำกลับไปได้คืน

• ถามว่า "ใครกำลังคิด" แทนการสั่งให้หยุดคิด
• จิตเป็นเหมือนจอ ความคิดเป็นเหมือนภาพที่ฉายผ่าน จอไม่เคยเปื้อนสีตามภาพ
• รู้ทันตอนจิตส่งออกไปข้างนอก คือจุดเริ่มของความสงบ ไม่ใช่การไล่ความคิดให้หมดไป

คืนนี้อาจจะยังคิดฟุ้งอยู่เหมือนเดิม

ถ้าคืนนี้ลองแล้วยังไม่หยุดคิดสักที ก็ไม่ได้แปลว่าทำผิดวิธี

จิตของคนเรามีหน้าที่คิดอยู่แล้ว มันจะยังคิดต่อไปเรื่อย ๆ ไม่ว่าจะฝึกมามากแค่ไหน สิ่งที่ค่อย ๆ เปลี่ยนไปไม่ใช่การที่ความคิดหายไป แต่เป็นระยะห่างระหว่างเรากับความคิดนั้น

คืนแรกอาจจะจับได้ว่า "ใครกำลังคิด" แค่ครั้งเดียวทั้งคืน คืนที่สิบอาจจะจับได้บ่อยขึ้นอีกนิด

จอโทรทัศน์เรือนนั้นยังฉายภาพต่อไปทุกคืนอยู่ดี เพียงแต่วันหนึ่งเราจะเริ่มจำได้ว่าตัวเองไม่ใช่ตัวละครในเรื่อง

แค่นั้นก็พอสำหรับคืนหนึ่งแล้ว