ทำไมท่องพุทโธแล้วใจยังไม่นิ่ง

หกโมงเย็น เสียงพัดลมหมุนอยู่ในห้องเหมือนทุกวัน

พรุ่งนี้เช้าเราต้องพาแม่ไปฟังผลตรวจที่โรงพยาบาล ผลที่รอมาสามอาทิตย์

เรานั่งลงบนเตียง หลับตา แล้วเริ่มท่องคำที่เคยได้ยินคนอื่นบอกว่าท่องแล้วใจจะสงบ

"พุทโธ พุทโธ พุทโธ"

ท่องได้สามคำ ใจก็แว่บไปคิดถึงหมอ คิดถึงสีหน้าของหมอตอนอ่านผล คิดไปไกลถึงวันที่แม่อาจจะไม่มีเรี่ยวแรงเดินขึ้นบันไดบ้านได้อีก

รู้ตัวอีกที ก็ลืมไปแล้วว่ากำลังท่องอะไรอยู่

ลืมตาขึ้นมา มองนาฬิกา ผ่านไปสิบนาทีแล้ว แต่ใจไม่ได้สงบลงแม้แต่นิดเดียว

กลับรู้สึกแย่กว่าเดิมด้วยซ้ำ เพราะนอกจากจะกังวลเรื่องแม่ แล้วยังมาคิดเพิ่มว่า ทำไมแค่ท่องคำเดียวเรายังทำไม่ได้

เคยได้ยินคนอื่นเล่าว่า พอนั่งสมาธิแล้วใจจะนิ่งเหมือนผิวน้ำในบ่อที่ไม่มีลม

เราเลยแอบคิดว่าตัวเองผิดปกติ ทำไมใจของเราถึงไม่เคยนิ่งแบบนั้นสักครั้ง

ใจเราไม่ได้แพ้ แค่ยังไม่เจอที่เกาะ

ความคิดที่ว่า "ทำไมท่องแล้วยังไม่สงบ" นี่แหละที่ทำให้หนักขึ้นไปอีกชั้น

ทุกข์ชั้นแรกคือเรื่องแม่ ซึ่งเป็นทุกข์จริง ห้ามไม่ได้

ทุกข์ชั้นที่สองคือความรู้สึกว่าเราทำสมาธิไม่เป็น ซึ่งเป็นทุกข์ที่เราสร้างเพิ่มเอง

หลายคนเข้าใจว่าท่องคำบริกรรมแล้วความคิดต้องหายไปทันที เหมือนปิดสวิตช์ไฟ

พอความคิดไม่หาย ก็เลยรู้สึกว่าตัวเองล้มเหลว

แต่ความจริงแล้ว การภาวนาด้วยคำบริกรรมไม่เคยมีไว้เพื่อดับความคิด

มันมีไว้เพื่อให้ใจมีที่ให้กลับมา ตอนที่มันหลุดออกไป

ใจจะหลุดออกไปกี่ครั้งก็ได้ นั่นไม่ใช่ความล้มเหลว นั่นคือธรรมชาติของใจที่ยังไม่ได้ฝึก

สิ่งที่วัดผลไม่ใช่ว่าใจหลุดกี่ครั้ง แต่คือเรารู้ตัวว่าหลุดแล้วไหม และพากลับมาไหม

คนที่ดูเหมือนนั่งนิ่งสนิท ก็ไม่ได้แปลว่าใจเขาไม่หลุดไปไหนเลย

เขาแค่พากลับมาเร็ว จนคนมองจากข้างนอกไม่ทันเห็นว่ามันเคยหลุดไป

คำง่ายๆ ที่ไม่ได้ทำให้ความคิดหายไป

พระพุทธเจ้าตรัสถึงธรรมชาติของจิตไว้ในธรรมบทว่า

จิตนี้ท่องเที่ยวไปไกล เที่ยวไปดวงเดียว ไม่มีรูปร่าง อาศัยอยู่ในถ้ำคือกายนี้ ผู้ใดสำรวมจิตนี้ได้ ย่อมพ้นจากบ่วงแห่งมาร

คำว่า "ท่องเที่ยวไปไกล" ตรงกับสิ่งที่เรารู้สึกตอนนั่งท่องพุทโธพอดี

ใจไม่ได้อยู่กับคำที่ท่อง มันวิ่งไปหาโรงพยาบาล ไปหาหน้าหมอ ไปหาเรื่องที่ยังไม่เกิดด้วยซ้ำ

ท่านไม่ได้บอกให้ห้ามใจไม่ให้ไปไหน ท่านบอกให้ "สำรวม" ซึ่งแปลว่าคอยรวบกลับ ไม่ใช่ขังไว้เฉยๆ

คำบริกรรมอย่าง "พุทโธ" จึงเป็นเครื่องมือสำหรับการรวบกลับนี้ ไม่ใช่กรงขังความคิด

หลวงปู่มั่น ภูริทัตโต ครูบาอาจารย์สายวัดป่าที่มีลูกศิษย์จำนวนมาก สอนให้ใช้คำว่า "พุทโธ" เป็นคำบริกรรมประจำตัว

ท่านสอนให้ผูกคำนี้ไว้กับลมหายใจ หายใจเข้านึก "พุท" หายใจออกนึก "โธ" ทำซ้ำไปเรื่อยๆ ไม่ต้องรีบ ไม่ต้องบังคับ

พุทโธ แปลตรงตัวว่า "ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน" เป็นคำเรียกพระพุทธเจ้า

การท่องคำนี้จึงไม่ใช่แค่การนับจังหวะเฉยๆ แต่เป็นการระลึกถึงคุณของท่านไปพร้อมกันด้วย

ธรรมบทอีกบทหนึ่งกล่าวถึงจิตที่ฝึกได้ว่า

จิตที่ข่มได้ยาก เอาแต่ใจตัวเอง มักตกไปในอารมณ์ที่อยากได้ การฝึกจิตนั้นเป็นความดี จิตที่ฝึกดีแล้วนำความสุขมาให้

ตรงนี้มีคำว่า "ฝึก" ไม่ใช่ "หยุด"

การฝึกใช้เวลา ใช้การทำซ้ำ ไม่ใช่เหตุการณ์ที่เกิดครั้งเดียวแล้วจบ

บางคนถามว่าถ้าไม่ถนัดคำว่าพุทโธ ใช้คำอื่นได้ไหม

ครูบาอาจารย์หลายท่านสอนคำบริกรรมต่างกันไปตามจริตของศิษย์แต่ละคน บางท่านให้ใช้คำว่า "สัมมาอะระหัง" ซึ่งแปลรวมความว่า ผู้ไกลจากกิเลสโดยชอบ บางท่านให้กำหนดรู้ลมหายใจเข้าออกเฉยๆ โดยไม่ต้องมีคำเลยก็มี

สิ่งที่เหมือนกันในทุกแบบคือ ต้องมีจุดเดียวให้ใจกลับมาเกาะ ไม่ใช่คำที่ใช้ต้องเหมือนกันทุกคน

เชือกที่ผูกลูกวัวไว้กับหลัก

ลองนึกถึงลูกวัวตัวหนึ่งที่ผูกเชือกไว้กับหลักกลางทุ่ง

เชือกยาวพอให้มันเดินเล็มหญ้าไปรอบๆ ได้ ไม่ได้ผูกให้ยืนนิ่งอยู่กับที่

มันเดินไปทางซ้าย เดินไปทางขวา บางทีก็วิ่งไปไกลจนเชือกตึง

แต่ไม่ว่าจะเดินไปไกลแค่ไหน พอเชือกตึงสุด มันก็ถูกดึงกลับมาที่หลักเสมอ

คนเลี้ยงวัวที่ใจร้อนอาจจะกระตุกเชือกแรงๆ ให้มันหยุดทันที

แต่วัวที่ถูกกระตุกแรงมักจะตกใจ ดิ้น แล้ววิ่งพล่านหนักกว่าเดิม

คำบริกรรมก็เช่นกัน ถ้าเราใจร้อน พยายามบังคับความคิดให้หยุดทันที ใจจะยิ่งดิ้นหนักขึ้น

คำบริกรรมทำงานแบบเดียวกับเชือกเส้นนี้ ไม่ใช่การกระตุกแรงๆ แต่เป็นการดึงกลับเบาๆ ทุกครั้งที่มันตึง

ใจของเราก็เหมือนลูกวัว มันไม่มีทางหยุดเดินได้ตลอดเวลา

ความคิดเรื่องแม่ เรื่องงาน เรื่องเงิน จะแทรกเข้ามาเรื่อยๆ

แต่ตราบใดที่เรายังมีคำว่า "พุทโธ" เป็นหลักปักไว้ ใจที่หลุดไปไกลแค่ไหน ก็ยังมีจุดให้ดึงกลับมาได้เสมอ

คนที่ภาวนาแล้วรู้สึกว่าใจฟุ้งกว่าเดิม ส่วนใหญ่ไม่ได้ฟุ้งเพราะการภาวนา

แค่ตอนไม่ได้ภาวนา เราไม่เคยสังเกตว่าใจฟุ้งอยู่แล้วตลอดเวลา

พอเริ่มนั่งนิ่งๆ ถึงได้เห็นชัดว่าลูกวัวตัวนี้เดินซนแค่ไหน

ลูกวัวที่ถูกผูกไว้กับหลักเดิมทุกวัน นานเข้าจะค่อยๆ เดินวนอยู่ในรัศมีที่แคบลงเอง

ไม่ใช่เพราะเชือกสั้นลง แต่เพราะมันเริ่มคุ้นเคยกับหลักต้นนั้น ไม่ต้องดึงให้ตึงสุดเหมือนวันแรกๆ อีกแล้ว

ใจของคนที่ท่องพุทโธมานานก็เป็นแบบนั้น ไม่ได้แปลว่าความคิดจะหมดไป แต่ระยะที่มันหลุดออกไปจะค่อยๆ สั้นลงเอง

ท่องยังไงในแต่ละวัน

คำถามที่ตามมามักเป็นว่า แล้วต้องท่องตอนไหน ท่องยังไงถึงจะถูก

ไม่มีคำไหนที่ "ถูก" กว่าคำไหน

จะใช้พุทโธ จะใช้คำอื่นที่ครูบาอาจารย์สอนมา หรือจะใช้คำที่ผูกใจเราได้เองก็ได้เช่นกัน

สิ่งที่สำคัญกว่าคือความสม่ำเสมอ

ช่วงก่อนนอนเป็นเวลาที่หลายคนเลือกใช้ เพราะร่างกายเริ่มผ่อนคลายอยู่แล้ว

นอนราบ มือวางข้างลำตัว หายใจเข้านึก "พุท" หายใจออกนึก "โธ"

ทำไปเรื่อยๆ ไม่ต้องนับจำนวนครั้ง ไม่ต้องตั้งเป้าว่าต้องท่องกี่รอบถึงจะพอ

อีกช่วงหนึ่งที่ใช้ได้ผลคือตอนที่ใจกำลังร้อน

เช่นตอนกำลังโกรธใครสักคน จังหวะนั้นห้ามใจไม่ให้คิดเรื่องคนที่เราโกรธไม่ได้หรอก

แต่พอเริ่มท่องพุทโธไปสักสิบคำ ความร้อนในอกจะค่อยๆ ลดลงเอง

เพราะใจมีที่ให้ไปอยู่ ไม่ต้องวนอยู่กับเรื่องเดิมซ้ำไปซ้ำมา

ตอนที่ใจหลุดไปคิดเรื่องอื่นระหว่างท่อง ไม่ต้องดุตัวเอง

แค่รู้ว่าหลุดแล้ว แล้วพากลับมาที่คำเดิมเบาๆ เหมือนจูงลูกวัวกลับมาที่หลัก ไม่ใช่ลากมันมาแรงๆ

บางคืนอาจจะท่องได้ต่อเนื่องยาว บางคืนหลุดทุกสามคำ

ทั้งสองแบบนับเป็นการภาวนาเหมือนกัน เพราะสิ่งที่ฝึกอยู่คือการรู้ตัวว่าหลุด ไม่ใช่การท่องได้นานแค่ไหน

บางคนกลัวว่าจะจำไม่ได้ว่าท่องไปกี่รอบแล้ว เรื่องนี้ไม่ต้องกังวลเลย

การนับจำนวนรอบไม่ใช่สาระสำคัญของการภาวนาแบบนี้ จะนับหรือไม่นับก็ได้ผลไม่ต่างกัน

คนที่ใช้ลูกประคำก็ช่วยได้ ไม่ใช่เพื่อให้ดูขลัง

แต่ใช้มือสัมผัสเม็ดลูกประคำไปทีละเม็ดพร้อมคำที่ท่อง ให้กายกับใจทำงานพร้อมกัน จะดึงความสนใจกลับมาได้ง่ายขึ้น

ตอนกลางวันก็ทำได้เหมือนกัน ไม่จำเป็นต้องรอเวลานั่งสมาธิเป็นกิจจะลักษณะเสมอไป

ระหว่างล้างจาน ระหว่างเดินไปจอดรถ ระหว่างรอคิวธนาคาร ล้วนเป็นจังหวะที่ท่องพุทโธได้ทั้งนั้น

ไม่ต้องหลับตา ไม่ต้องนั่งท่าเฉพาะ แค่ให้คำนี้แทรกอยู่เบาๆ ในหัวระหว่างที่มือทำงานอย่างอื่นไปด้วย

พอทำบ่อยเข้า คำบริกรรมจะกลายเป็นเหมือนเพื่อนที่คุ้นเคย ไม่ใช่การบ้านที่ต้องนั่งทำเฉพาะตอนดึกอีกต่อไป

ถ้าจำอะไรกลับไปได้แค่สามอย่างจากตรงนี้ ลองจำสิ่งเหล่านี้พอ

• คำบริกรรมไม่ได้มีไว้หยุดความคิด แต่มีไว้เป็นที่ให้ใจกลับมา
• ใจหลุดกี่ครั้งไม่สำคัญเท่ากับรู้ตัวว่าหลุดแล้วพากลับ
• ทำสม่ำเสมอทีละน้อยดีกว่าตั้งเป้าไว้สูงแล้วเลิกไปกลางทาง

คืนนี้

ผลตรวจของแม่จะออกพรุ่งนี้เหมือนเดิม ไม่ว่าเราจะท่องพุทโธคืนนี้ได้ต่อเนื่องแค่ไหน

การภาวนาไม่ได้มีไว้เปลี่ยนผลตรวจ

มันมีไว้ให้เรามีที่ยืนอยู่ในคืนที่รอคอย ไม่ให้ใจถูกลากไปไกลกว่าที่จำเป็น

พรุ่งนี้เราจะรู้ผลตรวจ จะดีหรือไม่ดี เราไม่มีทางรู้ล่วงหน้าคืนนี้

สิ่งเดียวที่ทำได้คืนนี้ คือดูแลใจตัวเองให้ไหวพอจะเจอพรุ่งนี้

ถ้าคืนนี้ท่องได้สิบคำแล้วหลุด ก็ลองพากลับมาอีกสิบคำ

แค่นั้นก็เป็นการภาวนาแล้ว