จริต 6: ทำไมสมาธิแบบเพื่อนไม่เคยเวิร์กกับเรา

เพื่อนชวนไปนั่งสมาธิด้วยกันที่บ้านหลังเลิกงาน บอกว่าเดี๋ยวจะสอนให้ ง่ายมาก

"แค่หลับตา แล้วดูลมหายใจเข้าออกเฉยๆ ไม่ต้องทำอะไรเลย"

เพื่อนนั่งขัดสมาธิ หลังตรง มือวางบนตัก แล้วก็นิ่ง สามสิบนาทีผ่านไป หน้าเรียบเหมือนก้อนหิน เหมือนไม่มีอะไรรบกวนได้เลย

เรานั่งท่าเดียวกัน หลับตาเหมือนกัน แต่ผ่านไปยังไม่ถึงห้านาที ขาก็เริ่มชา ใจก็เริ่มฟุ้ง

เรื่องงานพรุ่งนี้โผล่มาก่อน ตามด้วยประโยคที่แม่พูดทางโทรศัพท์เมื่อเช้า แล้วก็บิลค่าน้ำค่าไฟที่ยังไม่ได้จ่าย สลับกันวิ่งเข้ามาไม่หยุด

ยิ่งพยายามดึงใจกลับมาที่ลมหายใจ ความคิดก็ยิ่งวิ่งเร็วขึ้น เหมือนพยายามจับปลาไหลด้วยมือเปล่า ยิ่งบีบยิ่งลื่นหลุด

พอถึงนาทีที่สิบ ขาชาจนทนไม่ไหว เราลืมตาขึ้นมาก่อนเพื่อนตั้งหลายนาที

เพื่อนถามว่า "เป็นไงบ้าง สงบไหม"

เราตอบไปว่า "ดีนะ" ทั้งที่ในใจคิดอีกอย่าง

คืนนั้นกลับบ้านมา แอบเปิดมือถือเสิร์ชคำว่า "นั่งสมาธิแล้วฟุ้งกว่าเดิม ผิดตรงไหน" เจอกระทู้ยาวเป็นร้อยคอมเมนต์

บางคนบอกว่าให้ฝืนต่อไปเดี๋ยวก็ชินเอง บางคนบอกว่าที่ฟุ้งเพราะยังไม่มีวินัยพอ บางคนบอกว่าลองสัก 21 วันแล้วจะเปลี่ยนไปเอง

อ่านจบแล้วรู้สึกแย่กว่าก่อนอ่านอีก

จิตเราไม่ได้มีปัญหาอะไร

ความรู้สึกที่ตามมาหลังคืนนั้น ไม่ใช่แค่ "ทำไม่ได้"

มันลึกกว่านั้นนิดหนึ่ง เป็นความรู้สึกว่า จิตของเรามีบางอย่างผิดปกติ

เพื่อนนั่งแล้วสงบ คนในคลิปที่เพื่อนแนะนำก็นั่งแล้วสงบ มีแต่เราคนเดียวที่นั่งแล้วยิ่งวุ่น เหมือนเราเป็นคนกลุ่มเดียวที่ทำสิ่งที่ใครๆ ก็ทำได้ ไม่ได้

บางคืนคิดไปไกลกว่านั้น คิดว่าบุญเก่าเราคงน้อย จิตถึงไม่นิ่งขนาดนี้ คนอื่นเขาถึงทำได้ง่ายกว่าเรา

ทั้งที่ความจริงแล้ว เราไม่ได้ขี้เกียจเลยสักนิด

เราตั้งใจนั่งจริงจัง หลับตาจริงจัง พยายามไม่คิดจริงจัง เอาเวลาช่วงเย็นที่เหนื่อยจากงานมาลองด้วยซ้ำ

แต่ยิ่งพยายามไม่คิด ก็ยิ่งคิด เหมือนมีคนบอกว่าอย่าคิดถึงช้างสีชมพู แล้วหัวเราก็มีแต่ช้างสีชมพูเต็มไปหมด

ลองอีกสองสามครั้งในสัปดาห์ถัดมา ผลก็ยังเหมือนเดิม จนเริ่มเลี่ยงที่จะนั่งสมาธิไปเลย

ไม่ใช่เพราะขี้เกียจ แต่เพราะทุกครั้งที่นั่ง ไม่ได้รู้สึกสงบขึ้นเลยแม้แต่นิดเดียว กลับรู้สึกว่าตัวเองล้มเหลวซ้ำอีกรอบ

เพื่อนไม่เคยพูดอะไรให้เจ็บ เพื่อนใจดีด้วยซ้ำ คอยชวนไปนั่งด้วยกันทุกสัปดาห์

แต่ทุกครั้งที่เห็นเพื่อนนั่งนิ่ง แล้วหันมาเห็นตัวเองที่ยังกระสับกระส่ายอยู่ ใจมันเทียบกันเองโดยไม่ได้ตั้งใจ

จริตหกแบบที่ไม่ค่อยมีใครเล่า

มีเรื่องหนึ่งที่ไม่ค่อยมีใครพูดถึงตอนแนะนำให้คนเริ่มนั่งสมาธิ

คือพระพุทธเจ้าไม่เคยสอนว่าทุกคนต้องปฏิบัติด้วยวิธีเดียวกัน

ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ซึ่งพระพุทธโฆสาจารย์รวบรวมคำสอนที่สืบมาแต่ครั้งพุทธกาลไว้เป็นระบบ ท่านจำแนกพื้นจิตของคนไว้เป็นหกแบบ เรียกว่า "จริต" แปลง่ายๆ ว่าพื้นนิสัยที่ติดตัวมา ไม่ใช่สิ่งที่เลือกได้ แต่เป็นสิ่งที่ต้องรู้จักไว้

คนที่ใส่ใจความสวยงาม ชอบของประณีต มองอะไรก็เห็นรายละเอียด ท่านเรียกว่าราคจริต

คนที่ใจร้อน ขัดใจนิดเดียวก็โกรธ อารมณ์พลุ่งพล่านง่าย ท่านเรียกว่าโทสจริต

คนที่คิดฟุ้ง เปลี่ยนเรื่องเร็ว จับอะไรไม่ค่อยนิ่ง เดี๋ยวคิดเรื่องนี้เดี๋ยวคิดเรื่องนั้น ท่านเรียกว่าวิตกจริต

คนที่เชื่อง่าย ใจอ่อน ศรัทธาสิ่งใดก็ทุ่มเทสุดตัว ท่านเรียกว่าสัทธาจริต

คนที่ชอบคิดวิเคราะห์ ชอบตั้งคำถาม ไม่เชื่ออะไรง่ายๆ จนกว่าจะเข้าใจเอง ท่านเรียกว่าพุทธิจริต

และคนที่จิตค่อนข้างเรื่อยๆ ไม่ค่อยยึดติดอะไรนาน ท่านเรียกว่าโมหจริต

คนหนึ่งคนอาจมีหลายจริตปนกัน แต่มักมีจริตหนึ่งที่เด่นกว่าเพื่อน

สิ่งที่สำคัญกว่าการจำชื่อให้ได้ คือท่านไม่ได้จำแนกไว้เฉยๆ แล้วจบ

ท่านบอกไว้ด้วยว่า แต่ละจริตเหมาะกับกรรมฐานคนละแบบ

คนที่จิตฟุ้งง่ายอย่างในเรื่องที่เล่ามา ถ้าใช้วิธี "ดูลมหายใจเฉยๆ" แบบที่เพื่อนทำ อาจยิ่งฟุ้งกว่าเดิม เพราะจิตแบบนี้ต้องการที่ยึดที่ชัดกว่านั้น เช่นการนับลมหายใจกำกับไปด้วย ไม่ใช่แค่วางใจไว้เฉยๆ แล้วปล่อยให้ลอย

คนที่โกรธง่าย ท่านแนะนำให้แผ่เมตตาก่อน ไม่ใช่ดูลมหายใจเฉยๆ เหมือนกัน เพราะใจที่ยังร้อนอยู่ เอาไปนั่งเฝ้าลมหายใจตรงๆ มักไม่นิ่ง

นี่ไม่ใช่เรื่องที่ใครแต่งขึ้นใหม่ เป็นเรื่องที่บันทึกไว้มานานกว่าพันปีแล้ว ว่าคนไม่เหมือนกัน จิตไม่เหมือนกัน ทางที่จะเข้าถึงความสงบจึงต่างกันไปด้วย

ในธรรมบทมีคาถาบทหนึ่งที่พูดถึงจิตไว้ตรงๆ

ผู้มีปัญญาย่อมทำจิตที่ดิ้นรน กลับกลอก รักษายาก ห้ามยาก ให้ตรงได้ เหมือนช่างศรดัดลูกศรให้ตรง

สังเกตคำว่า "ดัด" ไม่ใช่ "หัก" ไม่ใช่ "บังคับ"

ช่างศรไม่ได้เอาลูกศรทุกดอกไปลนไฟแล้วดัดแบบเดียวกันหมด ลูกศรแต่ละดอกโค้งงอคนละจุด ช่างศรต้องรู้ก่อนว่าดอกนี้โค้งตรงไหน แล้วค่อยดัดตรงจุดนั้น ดัดผิดจุดก็หักได้เหมือนกัน

จิตเราก็คงไม่ต่างกัน ก่อนจะดัด ต้องรู้ก่อนว่าจิตเราโค้งแบบไหน

และมีอีกคาถาหนึ่งที่สั้นแต่ตรงประเด็นมาก

ตนแลเป็นที่พึ่งแห่งตน

ไม่ใช่เพื่อนของเรา ไม่ใช่คนในคลิปที่เพื่อนแนะนำ ไม่ใช่ใครที่นั่งแล้วสงบเร็วกว่าเรา

เราต่างหากที่ต้องเป็นคนรู้จักจิตตัวเองก่อน ก่อนจะไปหยิบวิธีของใครมาใช้ตามๆ กัน

กุญแจดอกเดียวกัน ไขได้แค่บ้านหลังเดียว

ลองนึกภาพบ้านหลังหนึ่งที่มีประตูอยู่หลายบาน ประตูหน้า ประตูหลังบ้าน ประตูห้องเก็บของ

แต่ละบานใช้กุญแจคนละดอก แม้จะดูคล้ายกันเผินๆ เป็นโลหะสีเดียวกัน รูปทรงใกล้เคียงกัน

เพื่อนเราถือพวงกุญแจของเขามา แล้วบอกด้วยความหวังดีว่า ดอกนี้ไขประตูของเขาได้คล่องมาก ลองเอาไปไขดูสิ

เราเอากุญแจดอกนั้นมาไข มันเสียบเข้ารูกุญแจได้พอดีเป๊ะ แต่หมุนยังไงก็ไม่เปิด

ไม่ใช่เพราะประตูเราพัง ไม่ใช่เพราะกุญแจดอกนั้นเสีย

แค่กุญแจดอกนั้นเป็นของบ้านเขา ถูกตัดร่องมาให้พอดีกับรูกุญแจบ้านเขาโดยเฉพาะ ไม่ใช่บ้านเรา

การนั่งสมาธิก็คล้ายกันมาก วิธี "ดูลมหายใจเฉยๆ" เป็นกุญแจที่ไขใจเพื่อนได้คล่อง เพราะจิตเขาเรื่อยๆ ไม่ค่อยฟุ้งซ่านมาก แค่วางเบาๆ ก็นิ่งเองได้

แต่ใจเราไม่ใช่บ้านหลังนั้น เราอาจต้องใช้กุญแจอีกดอก ที่มีรอยหยักถี่กว่า ซับซ้อนกว่านิดหนึ่ง ถึงจะไขใจเราได้

เสียดายที่ไม่มีใครบอกเราตั้งแต่แรกว่า ต้องลองไขดูหลายดอก ไม่ใช่มีดอกเดียวแล้วต้องใช้ได้กับทุกบ้านเสมอไป

บางบ้านต้องไขสองรอบ บางบ้านต้องดันประตูไปด้วยตอนหมุนกุญแจ ไม่มีใครรู้จนกว่าจะลองไขดูด้วยตัวเอง

จะรู้ได้ยังไงว่ากุญแจดอกไหนของเรา

จุดเริ่มต้นที่ทำได้จริง ไม่ใช่การรีบไปหาเทคนิคใหม่ทันที แต่เป็นการใช้เวลาสักสองสามวันสังเกตตัวเองเฉยๆ ก่อน ไม่ต้องนั่งสมาธิด้วยซ้ำในช่วงนี้

ลองสังเกตดูว่าในหนึ่งวันธรรมดา จิตเรามักเอียงไปทางไหนบ่อยที่สุด ถ้าเป็นช่วงที่คิดเรื่องนี้ต่อเรื่องนั้นไม่หยุด เปลี่ยนเรื่องเร็วจนตามตัวเองไม่ทัน คล้ายที่เกิดขึ้นตอนนั่งสมาธิกับเพื่อน นั่นคือสัญญาณของจิตแบบฟุ้ง ถ้าเป็นช่วงที่หงุดหงิดง่าย ขัดใจนิดเดียวก็ปรี๊ด นั่นคือสัญญาณของจิตแบบร้อน ถ้าเป็นช่วงที่มัวแต่คิดถึงเรื่องสวยงามหรือใส่ใจรายละเอียดจนลืมเวลาไปเลย นั่นก็เป็นอีกแบบหนึ่ง ไม่มีแบบไหนดีกว่าแบบไหน มีแค่แบบที่ตรงกับเราตอนนี้เท่านั้น

ถ้าสังเกตแล้วพบว่าจิตเรามักฟุ้งซ่านเหมือนในคืนนั้น ลองเปลี่ยนจากการดูลมหายใจเฉยๆ มาเป็นการนับกำกับไปด้วยดูสักพัก หายใจเข้านับหนึ่ง หายใจออกนับสอง นับไปเรื่อยๆ จนถึงสิบแล้ววนกลับมาเริ่มใหม่ที่หนึ่งอีกครั้ง ถ้านับพลาดหรือลืมนับกลางทาง ไม่ต้องหงุดหงิดตัวเอง แค่กลับมาเริ่มที่หนึ่งใหม่เฉยๆ จิตที่ชอบวิ่งจะได้มีที่ให้เกาะ แทนที่จะปล่อยลอยเฉยๆ แล้ววิ่งหนีไปเรื่อย

ถ้าสังเกตว่าตัวเองหงุดหงิดง่ายในวันนั้น ลองใช้เวลาสักสามนาทีก่อนนั่งสมาธิ นึกถึงหน้าคนที่เรารักหรือคนที่เราเป็นห่วง แล้วตั้งใจในใจว่า ขอให้เขาปลอดภัย ขอให้เขาสบายใจ ทำแบบนี้ก่อนสักพัก แล้วค่อยไปดูลมหายใจต่อ ใจที่ยังร้อนอยู่จะได้มีที่ให้เย็นลงก่อน ไม่ใช่เอาความร้อนไปนั่งเฝ้าลมหายใจตรงๆ ทันที

ถ้าสังเกตว่าตัวเองเป็นคนช่างตั้งคำถาม อ่านหรือฟังธรรมะแล้วอยากเข้าใจเหตุผลก่อนจะเชื่อ ไม่ต้องฝืนตัวเองให้นั่งเฉยๆ โดยไม่รู้ว่าทำไปทำไม ลองหาคนที่พอจะอธิบายให้ฟังก่อนว่ากำลังทำอะไรอยู่ ทำไมต้องดูลมหายใจ ดูแล้วจะเกิดอะไรขึ้น พอใจเข้าใจเหตุผลแล้ว จิตแบบนี้มักจะนั่งได้นิ่งขึ้นเองโดยไม่ต้องฝืน

และที่สำคัญไม่แพ้กัน คือให้เวลาตัวเองมากกว่าครั้งสองครั้ง ลองวิธีหนึ่งติดต่อกันสักสองสัปดาห์ ก่อนจะสรุปว่าใช้ได้หรือไม่ได้ เพราะจิตที่เคยฟุ้งมานาน ไม่ได้นิ่งลงได้ในคืนเดียว เหมือนน้ำขุ่นที่เพิ่งถูกกวน ต้องตั้งทิ้งไว้สักพักถึงจะเริ่มใสขึ้นเอง

ถ้าลองสองสัปดาห์แล้วยังไม่ใช่ ก็ไม่ได้แปลว่าเราทำสมาธิไม่เป็น แค่แปลว่ากุญแจดอกนั้นยังไม่ใช่ดอกของเรา ลองดอกถัดไปได้ ไม่มีใครนับว่าเราลองมากี่ดอกแล้ว

• สังเกตจิตตัวเองสองสามวันก่อนเลือกวิธี ถ้าฟุ้งให้นับลมหายใจกำกับ ถ้าร้อนให้แผ่เมตตาก่อน ถ้าชอบเหตุผลให้เข้าใจก่อนแล้วค่อยนั่ง และให้เวลาแต่ละวิธีอย่างน้อยสองสัปดาห์ก่อนตัดสินใจ

คืนนี้ไม่ต้องนั่งเหมือนเพื่อน

คืนนี้ถ้าจะลองนั่งอีกครั้ง ไม่จำเป็นต้องทำเหมือนเพื่อนเป๊ะทุกขั้นตอน

ลองฟังดูสักนิดว่าจิตเราอยากได้อะไรตอนนี้ อยากมีที่เกาะ หรืออยากมีที่เย็น หรืออยากมีเหตุผลรองรับก่อน

แล้วค่อยเลือกกุญแจที่เหมาะกับบ้านหลังนี้ บ้านหลังที่เป็นของเราคนเดียว ไม่มีใครเหมือนใครเลยสักคน

เพื่อนยังนั่งนิ่งแบบเดิมได้ต่อไป ส่วนเราอาจนั่งอีกแบบหนึ่ง ที่ดูไม่เหมือนใครในคลิปที่เคยเห็น

แต่ถ้าใจมันเบาลงได้จริง นั่นก็เพียงพอแล้วสำหรับคืนหนึ่ง