เมื่อภิกษุกลัวจนหนี พระพุทธเจ้าให้แผ่เมตตาแทน

เช้าวันจันทร์ เราตื่นมาก่อนนาฬิกาปลุกจะดังเสียอีก

ไม่ใช่เพราะรีบไปทำงาน แต่เพราะท้องไส้ปั่นป่วนตั้งแต่ยังไม่ทันลืมตาดี

อีกครึ่งชั่วโมงเราต้องเดินเข้าไปในออฟฟิศเดียวกับที่เมื่อวานมีคนเงียบใส่เราทั้งวัน ไม่มีใครทักทาย ไม่มีใครสบตา เหมือนเราเป็นอากาศที่เดินไปเดินมาอยู่ในห้องนั้น

เราถูกย้ายมาแผนกนี้ได้สามเดือนแล้ว สามเดือนที่รู้สึกเหมือนเป็นคนแปลกหน้าอยู่ตลอดเวลา

เมื่อคืนเราคิดจะลาป่วยอีกสักวัน เหมือนที่เคยทำมาแล้วสองครั้งก่อนหน้านี้

ทางเลือกที่มีอยู่มันแคบไปหมด

ความจริงเราไม่ได้กลัวงาน งานเราทำได้ ทำมาหลายปีจนคล่องมือ

เราแค่กลัวการเดินเข้าประตูนั้น แล้วรู้สึกว่าตัวเองไม่ควรอยู่ตรงนี้

ทุกครั้งที่นึกถึงสายตาเย็นชาของเพื่อนร่วมงาน ท้องจะจุกขึ้นมาเองโดยที่เรายังไม่ได้ทำอะไรผิดเลยสักอย่าง

เราเคยลองคิดจะสู้ คิดจะเถียงกลับ คิดจะทำตัวแข็งกร้าวใส่พวกเขาบ้าง เพื่อให้รู้ว่าเราไม่ใช่คนที่ใครจะรังแกได้ง่าย ๆ

แต่คิดแค่นั้นก็เหนื่อยแล้ว

ทางที่ดูง่ายที่สุดคือหนี ลาป่วยไปเรื่อย ๆ จนกว่าจะหางานใหม่ได้ หรือขอย้ายแผนกอีกสักครั้ง

ปัญหาคือครั้งก่อนเราก็เคยหนีมาแล้วครั้งหนึ่ง จากที่ทำงานเก่า จากกลุ่มเพื่อนร่วมงานกลุ่มเก่า ที่นั่นก็มีคนที่ทำให้เรากลัวแบบนี้เหมือนกัน

หนีไปกี่ที่ก็ยังเจอสถานการณ์คล้ายเดิม เหมือนความกลัวเดียวกันแค่สวมหน้าใหม่มาทุกครั้งที่เราย้ายที่หนี

บางคืนเราถึงกับคิดว่าปัญหาอาจไม่ได้อยู่ที่คนพวกนั้นด้วยซ้ำ อาจอยู่ที่ตัวเราเองที่ไม่มีทางสู้กับความเย็นชาของใครได้เลย ความคิดแบบนี้ยิ่งทำให้ท้องจุกหนักขึ้นไปอีก เพราะมันไม่เหลือทางออกให้เห็นเลยสักทาง จะสู้ก็ไม่ไหว จะหนีก็หนีมาแล้วครั้งหนึ่ง จะทนต่อไปก็ไม่รู้ว่าต้องทนถึงเมื่อไหร่

ป่าที่เทวดาไม่ต้อนรับ

เรื่องแบบนี้ไม่ใช่เรื่องใหม่ของยุคเรา

มีเรื่องเล่าอยู่ในคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนา ว่ามีภิกษุกลุ่มหนึ่งได้รับกรรมฐานจากพระพุทธเจ้า แล้วแยกย้ายกันไปหาที่สงบเพื่อปฏิบัติในช่วงเข้าพรรษา

ท่านเลือกป่าแห่งหนึ่งที่ร่มรื่น มีต้นไม้ใหญ่ขึ้นเรียงราย ดูแล้วเหมาะกับการนั่งภาวนาที่สุด เงียบสงบ ห่างไกลจากผู้คน

แต่ป่านั้นมีเทวดาประจำต้นไม้อาศัยอยู่ก่อนแล้ว พอภิกษุเข้าไปตั้งที่พักอยู่ใต้ต้นไม้ เทวดาเหล่านั้นก็รู้สึกอึดอัด เหมือนบ้านของตัวเองมีคนแปลกหน้าเดินเข้ามาอยู่โดยไม่ได้ขอ

ตอนกลางวันยังพอทนกันได้ แต่พอตกกลางคืน เทวดาก็เริ่มแสดงรูปที่น่ากลัว ส่งเสียงหลอกหลอน ทำกลิ่นเหม็นคละคลุ้งไปทั่วบริเวณ เพื่อให้ภิกษุทนไม่ไหวแล้วย้ายออกไปเอง

ภิกษุนั่งสมาธิไม่ได้เลยสักคืน ใจสั่นอยู่ตลอดเวลา บางรูปถึงกับซูบผอมลงเพราะความหวาดกลัวสะสมทุกคืน

สุดท้ายทุกรูปตัดสินใจเดินทางกลับไปเฝ้าพระพุทธเจ้า ทั้งที่พรรษายังไม่ทันครบด้วยซ้ำ

เมื่อพระพุทธเจ้าฟังเรื่องราวทั้งหมดแล้ว ท่านไม่ได้บอกให้ภิกษุเปลี่ยนไปอยู่ป่าอื่นที่ปลอดภัยกว่า และไม่ได้บอกให้กลับไปสู้หรือขับไล่เทวดาเหล่านั้นออกไป

ท่านให้กลับไปที่เดิม แต่ให้กลับไปพร้อมกับสิ่งหนึ่งที่ไม่มีใครในกลุ่มนั้นคาดคิดมาก่อน

ท่านสอนบทแผ่เมตตาให้ภิกษุนำกลับไปสวดและปฏิบัติ ไม่ใช่ในฐานะคาถากันภัยแบบเวทมนตร์ แต่ในฐานะการฝึกใจให้แผ่ความปรารถนาดีออกไปโดยไม่มีประมาณ ไม่แบ่งว่าใครควรได้รับและใครไม่ควรได้รับ ไม่เว้นแม้แต่สิ่งที่กำลังทำให้ตัวเองหวาดกลัวอยู่ตรงหน้า

บทนั้นเรียกกันว่ากรณียเมตตสูตร คำว่า "กรณีย" แปลตรงตัวว่า สิ่งที่ควรทำ ท่านจึงวางเรื่องเมตตาไว้ในฐานะ "หน้าที่" ของใจ ไม่ใช่แค่ความรู้สึกดี ๆ ที่มีบ้างไม่มีบ้างแล้วแต่อารมณ์

ในบทนั้นมีตอนหนึ่งที่งดงามมาก ท่านเปรียบเทียบเมตตาที่ควรมีต่อสรรพสัตว์ ไว้ดังนี้

มารดาถนอมบุตรคนเดียวผู้เกิดในตน แม้ด้วยการยอมสละชีวิตของตนได้ ฉันใด บุคคลพึงเจริญเมตตาจิตไม่มีประมาณในสัตว์ทั้งปวง ฉันนั้น

ภิกษุกลุ่มนั้นเดินทางกลับไปป่าเดิม คืนแรกที่ไปถึง แทนที่จะนั่งเฝ้าระวังภัยเหมือนครั้งก่อน ท่านนั่งแผ่เมตตา ตั้งใจปรารถนาดีต่อทุกสิ่งในที่นั้น รวมถึงเทวดาที่เคยทำให้ท่านหวาดกลัวด้วย

คืนนั้นไม่มีรูปน่ากลัวปรากฏขึ้นอีกเลย

เทวดาที่เคยหาทางไล่ภิกษุออกไป กลับรู้สึกถึงความอ่อนโยนที่แผ่มาจากใจของภิกษุ ความรู้สึกอยากไล่ค่อย ๆ เปลี่ยนเป็นความรู้สึกอยากดูแล จากที่เคยหวงที่ กลับกลายเป็นคอยพิทักษ์รักษาให้ภิกษุปฏิบัติได้อย่างสงบตลอดพรรษานั้น

หมาหน้าปากซอยที่เห่าใส่ทุกเช้า

ลองนึกถึงหมาที่หวงพื้นที่อยู่หน้าปากซอย

ถ้าเราเดินผ่านแล้วมันเห่า แล้วเราวิ่งหนี มันจะยิ่งไล่กวด ถ้าเราหยิบไม้ขึ้นมาจะฟาดมัน มันก็ยิ่งขู่แรงขึ้น ยิ่งแยกเขี้ยวใส่

แต่ถ้าเราเดินผ่านด้วยจังหวะเดิม ไม่รีบ ไม่สั่น ไม่ส่งสายตาท้าทายกลับไป ปล่อยให้มันรู้ว่าเราไม่ได้มาแย่งอะไรจากมัน ไม่ได้มาทำร้ายมัน สักพักมันจะเห่าเบาลงเอง บางตัวถึงกับเลิกเห่าไปเลยเมื่อเจอกันบ่อยเข้า

เทวดาในป่านั้นก็ไม่ต่างจากหมาตัวนั้นเท่าไหร่ มันไม่ได้อยากทำร้ายใครเป็นทุนเดิม มันแค่รู้สึกว่าที่ของมันถูกรุกล้ำ แล้วมันตอบโต้ด้วยความกลัวของมันเอง

ความน่ากลัวที่ภิกษุเจอ จึงมาจากความกลัวของอีกฝ่ายเหมือนกัน เพียงแต่แสดงออกมาเป็นรูปที่น่าขนลุก

พอภิกษุหยุดวิ่งหนีและหยุดคิดจะสู้ แล้วเลือกทางที่สาม คือเดินเข้าไปด้วยใจที่อ่อนโยน ความกลัวของสองฝั่งก็ไม่มีอะไรให้ชนกันอีกต่อไป

คนที่ทำให้เราท้องไส้ปั่นป่วนอยู่ทุกเช้าก็อาจไม่ต่างกันนัก เขาอาจไม่ได้ตั้งใจร้ายขนาดนั้น เขาอาจแค่รู้สึกว่าที่ของเขาถูกรุกล้ำ หรือแค่เคยชินกับการป้องกันตัวเองด้วยความเย็นชา จนลืมไปแล้วว่ามันเริ่มมาจากอะไร

เอากลับมาใช้กับเช้าวันจันทร์ของเราดูบ้าง

ก่อนเดินเข้าประตูออฟฟิศ ลองยืนนิ่งอยู่หน้าประตูสักสิบวินาที หายใจเข้าลึก ๆ หนึ่งครั้ง แล้วในใจตั้งความปรารถนาสั้น ๆ ให้คนที่เรากลัวคนนั้นมีวันที่สบายใจ ไม่ต้องพูดออกเสียง ไม่ต้องให้ใครรู้ ทำแค่ในใจของเราเอง วันแรกอาจรู้สึกฝืนมาก เหมือนโกหกตัวเอง นั่นเป็นเรื่องปกติ ทำไปเรื่อย ๆ ความฝืนจะค่อย ๆ จางลงเอง

ระหว่างวัน ถ้าเจอสายตาเย็นชาแล้วรู้สึกท้องจุกขึ้นมา ให้สังเกตความรู้สึกนั้นเฉย ๆ ก่อน ยังไม่ต้องรีบแก้ไขอะไร แค่รู้ว่าตอนนี้ท้องจุกอยู่ พอรู้ตัวแล้วค่อยหายใจออกยาว ๆ หนึ่งครั้ง เหมือนค่อย ๆ ปล่อยลมออกจากลูกโป่งที่ตึงเกินไป

ตอนเย็นก่อนนอน ลองใช้เวลาสักห้านาทีนั่งเงียบ ๆ แล้วนึกถึงคนที่ทำให้เรากลัวที่สุดในที่ทำงาน ไม่ต้องนึกถึงเรื่องที่เขาทำไม่ดีกับเรา แค่นึกถึงเขาในฐานะคนคนหนึ่งที่คงมีเรื่องหนักใจของตัวเองอยู่เหมือนกัน แล้วตั้งใจว่า ขอให้เขาพ้นทุกข์ ขอให้เขามีความสุขบ้าง ทำแบบนี้ทุกคืนสักสองสัปดาห์ ไม่ต้องรอให้รู้สึกซาบซึ้งทุกครั้งที่ทำ แค่ทำให้ต่อเนื่องเข้าไว้

ถ้าวันไหนแย่มากจนแผ่เมตตาให้ใครไม่ออกเลยจริง ๆ ให้ลดเป้าลงมาที่ตัวเราเองก่อน หายใจแล้วตั้งใจให้ตัวเราเองสบายใจขึ้นสักนิดหนึ่ง ไม่ต้องรีบข้ามไปแผ่ให้คนอื่นถ้าใจเรายังไม่มีเหลือให้แผ่ เมตตาที่เริ่มจากตัวเองก่อนไม่ใช่ความเห็นแก่ตัว มันเป็นจุดตั้งต้นที่จำเป็นของทุกครั้ง

เมตตาแบบนี้ไม่ใช่การฝืนใจไปรักคนที่ทำร้ายเรา ไม่มีใครทำแบบนั้นได้จริงในคืนเดียว มันเป็นแค่การค่อย ๆ คลายมือที่กำแน่นอยู่ ให้หลวมลงทีละนิด วันนี้คลายได้แค่นิดเดียวก็ยังนับ

ลองจับสามอย่างนี้ไปทำดูก่อนก็ได้

• หยุดสักสิบวินาทีก่อนเข้าสถานการณ์ที่กลัว แล้วตั้งใจปรารถนาดีให้อีกฝ่ายหนึ่งครั้ง
• สังเกตความรู้สึกในร่างกายตอนกลัว โดยยังไม่ต้องรีบแก้ไขอะไร
• ให้เวลาห้านาทีก่อนนอน แผ่เมตตาให้คนที่ยากที่สุดในชีวิตตอนนี้ ทำต่อเนื่องอย่างน้อยสองสัปดาห์

เช้าวันจันทร์หน้า

เราไม่รู้ว่าเพื่อนร่วมงานคนนั้นจะเปลี่ยนไปเมื่อไหร่ หรือจะเปลี่ยนไหม

ภิกษุในป่าก็คงไม่รู้ล่วงหน้าเหมือนกันว่าคืนแรกที่แผ่เมตตาจะได้ผลจริง ท่านแค่ลองทำตามที่ได้รับคำสอนมา

แต่อย่างน้อยเช้าวันจันทร์หน้า ถ้าเราลองยืนหน้าประตูแล้วหายใจเข้าออกอีกสักครั้งหนึ่ง ก่อนจะเดินเข้าไป

ท้องที่เคยจุกอาจจะยังจุกอยู่บ้าง

แต่บางทีมันอาจจุกน้อยลงกว่าเมื่อวานนิดหนึ่งก็ได้