เนกขัมมะ: สุขที่มาตอนมือเราคลายจากของที่เคยอยากได้ที่สุด

เย็นวันศุกร์ วันแรกที่นั่งเก้าอี้ตัวใหม่ครบหนึ่งเดือน

โต๊ะทำงานใหญ่ขึ้น มีชื่อเราติดอยู่หน้าห้อง มีคนเคาะประตูขอเข้าพบก่อนเข้าประชุมทุกเช้า ตำแหน่งนี้เราอยากได้มาแปดปี ตั้งแต่เป็นพนักงานตัวเล็ก ๆ ที่นั่งอยู่แถวหลังสุดของห้องประชุม

แปดปีที่เฝ้ามอง เฝ้าทำผลงาน เฝ้ารอ

ตอนได้ยินชื่อตัวเองประกาศในที่ประชุมใหญ่ เรายิ้มจนแก้มเมื่อย กลับบ้านโทรบอกทุกคนที่รู้จัก คืนนั้นเรานอนไม่หลับเพราะดีใจ

แต่คืนนี้ เรานอนไม่หลับเหมือนกัน เพียงแต่เหตุผลมันคนละเรื่องกันเลย

มือถือมีข้อความค้างอยู่ยี่สิบกว่าข้อความที่ยังไม่ได้ตอบ พรุ่งนี้เช้าต้องเข้าประชุมสามที่ต่อกัน หลังจากนั้นต้องตัดสินใจเรื่องที่ไม่มีใครอยากตัดสินใจ ลูกน้องคนหนึ่งจะโดนปลด เราคือคนที่ต้องพูดคำนั้นออกจากปาก

ตำแหน่งที่เคยฝันถึง วันนี้กลายเป็นก้อนหินที่แบกอยู่บนบ่าตลอดยี่สิบสี่ชั่วโมง

ที่แปลกกว่านั้นคือ ถ้าถามว่าอยากคืนตำแหน่งนี้ไปไหม คำตอบก็ยังเป็นไม่อยาก เพียงแต่ใจข้างในมีอีกเสียงหนึ่งแอบถามอยู่เบา ๆ ว่า ทำไมได้สิ่งที่อยากได้ที่สุดมาแล้ว ถึงยังรู้สึกแบบนี้อยู่

สิ่งที่อยากได้ กับสิ่งที่ได้มา ไม่ใช่เรื่องเดียวกันเสมอไป

ตอนที่เรายังไม่มีตำแหน่งนี้ เราคิดว่าถ้าได้มันมา ชีวิตจะเปลี่ยน

เราจะมีอำนาจตัดสินใจ จะไม่ต้องรอใครอนุมัติ จะมีเงินเดือนที่พอให้หายใจโล่งขึ้น จะมีคนเรียกเราด้วยตำแหน่งใหม่ที่ฟังดูดี

สิ่งเหล่านั้นก็ได้มาจริง เงินเดือนขึ้นจริง คนเรียกตำแหน่งใหม่จริง

แต่มีอย่างหนึ่งที่ไม่มีใครบอกเราไว้ก่อน คือตำแหน่งที่สูงขึ้น ไม่ได้แปลว่าภาระเบาลง มันแปลว่าภาระเปลี่ยนรูป จากภาระที่ทำงานให้เสร็จ กลายเป็นภาระที่ต้องรับผิดชอบชีวิตของคนอื่นด้วย

เรื่องแบบนี้ไม่ได้เกิดกับตำแหน่งงานอย่างเดียว บ้านหลังที่ผ่อนมาสิบปีกว่าจะได้ครอบครอง พอย้ายเข้าไปอยู่จริงกลับพบว่าใจไม่ได้เบาขึ้นอย่างที่คิด เพราะมีเรื่องซ่อมแซม มีภาษี มีเพื่อนบ้านที่ไม่ถูกใจ มีหนี้ก้อนใหญ่ที่ต้องผ่อนต่ออีกยี่สิบปี

รถคันที่อยากได้มาทั้งชีวิต พอได้ขับจริงก็ต้องคอยกังวลเรื่องรอยขีดข่วน ที่จอดรถ ค่าซ่อม

ไม่ใช่ว่าของเหล่านั้นไม่ดี มันดีจริง ๆ นั่นแหละ แต่ใจเรามักจะคิดว่า "พอได้สิ่งนี้แล้วจะจบ" ทั้งที่ความจริงคือ พอได้แล้ว ใจก็แค่เปลี่ยนไปกังวลเรื่องต่อไป

เหมือนเราวิ่งไล่ตามเงาตัวเองอยู่ตลอดเวลา ยิ่งวิ่งเข้าใกล้ เงาก็ยิ่งเลื่อนออกไปเท่ากัน

เรื่องแบบนี้เกิดกับความสัมพันธ์ได้เหมือนกัน คนที่เฝ้ารอใครสักคนมาเติมเต็มชีวิตอยู่หลายปี พอได้เขามาอยู่ด้วยจริง ๆ กลับพบว่าใจยังว่างเปล่าอยู่ดี เพียงแต่ตอนนี้มีอีกคนหนึ่งมายืนอยู่ในความว่างเปล่านั้นด้วยเท่านั้นเอง ไม่ได้แปลว่าเขาไม่ดี แค่ไม่มีใครเติมเต็มช่องว่างที่เราแบกมาเองได้จริง ๆ

เรื่องที่เจ้าชายสิทธัตถะทิ้งไว้ข้างหลัง

มีเรื่องหนึ่งที่เรามักได้ยินตอนเด็ก ๆ แต่ไม่เคยเข้าใจจริง ๆ จนกว่าจะโตมาเจอเรื่องแบบนี้กับตัวเอง

เจ้าชายสิทธัตถะมีทุกอย่างที่คนอยากได้ที่สุดในยุคนั้น มีวังสามหลังสำหรับสามฤดู มีภรรยาที่รัก มีลูกชายที่เพิ่งเกิด มีบัลลังก์รอเป็นกษัตริย์อยู่ข้างหน้า

คืนหนึ่ง เล่ากันว่าท่านเดินเข้าไปมองพระนางยโสธราและราหุลที่นอนหลับอยู่ ท่านมองอยู่นาน แล้วก็เดินออกจากห้องนั้นไปโดยไม่ปลุกใครขึ้นมา

คืนนั้นท่านขี่ม้ากับนายฉันนะออกจากวังไปเพียงสองคน ทิ้งทุกอย่างที่คนอื่นใช้ทั้งชีวิตเพื่อจะไขว่คว้ามันมา

คำถามที่น่าคิดคือ ท่านทิ้งเพราะไม่รักสิ่งเหล่านั้นหรือเปล่า

ไม่ใช่เลย ท่านรักพระนางยโสธรา รักราหุล เรื่องเล่าหลายแห่งบอกว่าท่านมองราหุลอยู่นานก่อนจะออกเดิน เพราะรู้ว่าถ้าอุ้มลูกขึ้นมาตอนนั้น อาจจะเปลี่ยนใจ

ท่านออกเดินเพราะเห็นบางอย่างที่คนอื่นยังไม่เห็น คือเห็นว่าสิ่งที่มีอยู่ทั้งหมด ไม่ว่าจะวัง จะอำนาจ จะความรักแบบที่ผูกไว้ด้วยความอยากครอบครอง ไม่มีอันไหนที่ให้ความสงบที่แท้จริงได้เลย มันให้ความสุขได้ช่วงหนึ่ง แล้วก็มีเรื่องให้กังวลตามมาเสมอ

การออกจากวังในคืนนั้น ภาษาธรรมะเรียกว่า "เนกขัมมะ" แปลตรงตัวว่าการออกจากกาม ออกจากความอยากในสิ่งที่ยึดครอง

แต่เนกขัมมะไม่ได้แปลว่าทุกคนต้องออกจากบ้านไปบวช สิ่งที่ท่านสอนไว้ทีหลังไม่ใช่การหนีทุกอย่างที่มี แต่คือการเห็นว่าใจที่ปล่อยจากความอยากครอบครอง สงบกว่าใจที่กำลังไขว่คว้าอยู่เสมอ

ในพระสูตรที่ท่านเล่าถึงการแสวงหาของท่านเอง ท่านแบ่งความสุขไว้เป็นสองแบบ แบบหนึ่งคือความสุขที่เกิดจากการได้ในสิ่งที่อยากได้ ซึ่งต้องแสวงหาต่อไปเรื่อย ๆ ไม่มีวันอิ่ม อีกแบบคือความสุขที่เกิดจากใจที่ปล่อยวางจากความอยากครอบครอง ซึ่งสงบอยู่ในตัวเองได้ โดยไม่ต้องพึ่งอะไรจากข้างนอกอีก

ท่านเรียกความสุขแบบหลังนี้ว่าเนกขัมมสุข และมีคำสอนสั้น ๆ บทหนึ่งในธรรมบทที่มักถูกยกมาพูดถึงเรื่องนี้อยู่เสมอ

สุขอื่นยิ่งกว่าความสงบไม่มี

สั้นแค่นั้นเอง ท่านไม่ได้บอกว่าความสุขแบบแรกเป็นเรื่องผิด แค่บอกว่ามันเป็นความสุขที่ไม่มีวันอิ่ม ยิ่งได้ยิ่งอยากได้อีก ส่วนความสุขแบบหลัง อิ่มตัวมันเองได้

แก้วน้ำที่ถือแน่นจนมือชา

ลองนึกภาพว่าเราถือแก้วน้ำใบหนึ่งไว้ในมือ

ตอนแรกถือเบา ๆ ก็สบายดี ถือได้นาน แต่ถ้าเรากลัวว่าจะมีคนมาแย่งแก้วไป เราก็เริ่มกำมันแน่นขึ้น แน่นขึ้นอีก จนนิ้วขาวและมือเริ่มชา

แก้วใบเดียวกัน น้ำในแก้วใบเดียวกัน ไม่ได้เปลี่ยนไปเลย สิ่งที่เปลี่ยนคือมือของเราที่กำมันแน่นขึ้นเรื่อย ๆ

ตำแหน่งงาน บ้าน รถ ความสัมพันธ์ ก็เหมือนแก้วน้ำใบนั้น ตัวมันเองไม่ได้ทำร้ายเรา สิ่งที่ทำให้เราเหนื่อยคือมือที่เรากำมันไว้แน่นเกินไป กลัวหลุด กลัวเสีย กลัวมีใครมาแย่ง

เนกขัมมะไม่ได้แปลว่าต้องทิ้งแก้วทิ้งไป บางทีเราแค่คลายมือลงนิดเดียว ถือแก้วใบเดิมไว้แบบเดิม แต่ถือด้วยฝ่ามือที่ผ่อนคลาย ไม่ใช่กำปั้นที่เกร็งแน่น

น้ำในแก้วยังอยู่ครบ แค่มือเราไม่ชาอีกต่อไป

เอาไปวางลงตรงไหนได้บ้างในชีวิตจริง

เรื่องนี้ฟังดูสวยงามตอนเป็นเรื่องเล่า แต่พอเป็นชีวิตจริง ตำแหน่งนั้นก็ยังต้องทำงานต่อ บ้านหลังนั้นก็ยังต้องผ่อนต่อ เราคงลาออกจากทุกอย่างไม่ได้เหมือนเจ้าชายสิทธัตถะ

สิ่งที่พอทำได้ในระดับที่เล็กลงมาหน่อย เริ่มจากลองสังเกตดูว่าคืนไหนที่นอนไม่หลับเพราะอะไร ถ้าเป็นเพราะกลัวจะเสียของที่มีอยู่ ให้ลองถามตัวเองเบา ๆ ว่า ถ้าสิ่งนั้นหลุดมือไปจริง ๆ เราจะยังเหลืออะไรอยู่บ้าง คำตอบมักจะทำให้ใจเบาลงกว่าที่คิด เพราะสิ่งที่เหลืออยู่มักจะมากกว่าสิ่งที่กลัวจะเสียเสมอ

อีกอย่างที่ทำได้ในชีวิตประจำวันคือลองหาช่วงเวลาสั้น ๆ ในแต่ละวัน ที่ไม่ต้องแบกตำแหน่งหรือบทบาทอะไรเลย อาจเป็นตอนรดน้ำต้นไม้ตอนเช้า หรือตอนเดินออกกำลังรอบหมู่บ้านตอนเย็น ช่วงเวลานั้นให้ตั้งใจวางบทบาทลงจริง ๆ ไม่ใช่แค่พักกาย แต่พักจากการเป็น "คนที่ต้องดูแลทุกอย่าง" ด้วย แค่สิบห้านาทีต่อวันก็พอ

เวลาที่รู้สึกว่ากำลังกำอะไรไว้แน่นเกินไป เช่น กำลังยึดว่าโปรเจกต์นี้ต้องออกมาตามที่เราคิดเท่านั้น ให้ลองสังเกตความรู้สึกที่ไหล่และกรามตัวเองดู ถ้าไหล่เกร็ง กรามแน่น นั่นมักจะเป็นสัญญาณว่าเรากำลังกำแก้วแน่นเกินไปแล้ว การผ่อนไหล่ลง อ้าปากเบา ๆ แล้วหายใจยาวสักสามครั้ง ช่วยให้มือที่กำใจอยู่คลายลงได้จริง แม้จะคลายแค่นิดเดียวก็ตาม

และสำหรับของที่ไม่ได้จำเป็นต้องแบกไว้จริง ๆ เช่น ของที่ซื้อมาแล้วไม่เคยได้ใช้ เสื้อผ้าที่เก็บไว้เพราะเสียดาย บทสนทนาเก่ากับความสัมพันธ์ที่จบไปแล้วแต่ยังเก็บไว้อ่านซ้ำ ลองเลือกสักหนึ่งอย่างในสัปดาห์นี้ แล้วปล่อยมันไปจริง ๆ ไม่ต้องปล่อยทุกอย่างพร้อมกัน แค่อย่างเดียวก่อนก็ได้ แล้วสังเกตดูว่าใจรู้สึกอย่างไรหลังจากนั้น

อีกจุดหนึ่งที่ลองสังเกตได้คือคำพูดที่เราใช้กับตัวเองตอนพูดถึงของที่กำลังยึดอยู่ ถ้าเราพูดว่า "ต้องได้" "ขาดไม่ได้" "ถ้าไม่มีอันนี้จบเลย" คำพูดแบบนั้นมักเป็นสัญญาณว่ามือเรากำลังกำแน่นเกินไปแล้ว ลองเปลี่ยนมาพูดกับตัวเองว่า "มีก็ดี ไม่มีก็ยังอยู่ได้" แค่เปลี่ยนคำพูดในหัวแบบนี้ทุกวัน ใจจะค่อย ๆ คลายมือลงเองโดยที่เราไม่ต้องบังคับ

ถ้าจะจำอะไรกลับไปสักอย่าง ลองจำแค่นี้พอ

• ของที่เรากำลังกำแน่นอยู่ตอนนี้ ไม่ได้ทำร้ายเรา มือที่กำมันต่างหากที่ทำให้เราเหนื่อย
• ปล่อยไม่ได้แปลว่าไม่รัก แค่แปลว่าถือด้วยมือที่ผ่อนคลายกว่าเดิม

ตำแหน่งเดิม เก้าอี้เดิม แต่มือที่ถือมันอาจจะเปลี่ยนได้

พรุ่งนี้เช้าก็ยังต้องเข้าประชุมสามที่เหมือนเดิม ลูกน้องคนนั้นก็ยังต้องได้ยินคำที่ไม่อยากพูดอยู่ดี

ตำแหน่งจะไม่หายไปไหนแค่เพราะเราอ่านเรื่องเจ้าชายสิทธัตถะจบไปหนึ่งเรื่อง

แต่คืนนี้ อาจจะลองวางมือที่กำแก้วอยู่ให้หลวมลงสักนิด ไม่ต้องหลวมมาก แค่นิดเดียวก็พอ

แก้วใบเดิมจะยังอยู่ในมือเราพรุ่งนี้เช้า เหมือนเดิมทุกอย่าง

เปลี่ยนแค่ว่ามือเราจะชาน้อยลงกว่าคืนนี้นิดหนึ่งเท่านั้นเอง