นั่งสมาธิได้ไม่ถึงสัปดาห์ ทำไมถึงเลิกกลางทางทุกที

เช้าวันจันทร์ นาฬิกาปลุกดังตอนตีห้าครึ่ง

เราลุกขึ้นมานั่งสมาธิตามที่ตั้งใจไว้ ปูเบาะที่เพิ่งซื้อมาเมื่อวานนี้ จุดธูปแท่งหนึ่ง นั่งขัดสมาธิยี่สิบนาทีเต็ม

รู้สึกดีมาก ถึงกับถ่ายรูปเบาะสมาธิลงไลน์กลุ่มเพื่อนว่าจะเริ่มทำทุกวันแล้วนะ

วันอังคารก็ทำได้อีก วันพุธก็ยังไหว แม้จะเมื่อยขามากกว่าวันแรก

พอถึงวันพฤหัสฯ นาฬิกาปลุกดังตอนตีห้าครึ่งเหมือนเดิม แต่มือเราเอื้อมไปกดปิดโดยไม่ทันคิด แล้วหลับต่อ

ตื่นมาอีกทีคือหกโมงครึ่ง ต้องรีบอาบน้ำไปทำงาน ไม่มีเวลานั่งแล้ว

คืนนั้นเรารู้สึกแย่กับตัวเองอย่างบอกไม่ถูก เหมือนทำผิดสัญญากับใครสักคน ทั้งที่คนคนนั้นก็คือตัวเราเอง

วันศุกร์เราตั้งใจจะกลับมานั่งใหม่ ตั้งเวลาปลุกไว้เหมือนเดิม แต่พอตื่นมาความรู้สึกมันเปลี่ยนไปแล้ว

มันไม่ใช่ความตั้งใจแบบวันจันทร์อีกต่อไป มันกลายเป็นภาระที่แอบมีความรู้สึกผิดติดมาด้วย

สุดท้ายเราก็ไม่ได้นั่ง ไม่ใช่แค่วันศุกร์ แต่ยาวไปอีกหลายสัปดาห์ จนลืมไปเลยว่าเคยตั้งใจอะไรไว้

เบาะสมาธิที่ซื้อมาก็ยังอยู่ตรงมุมห้อง กองเป็นที่วางเสื้อผ้าไปแทน

ที่จริงไม่ใช่ว่าเราขี้เกียจ

ถ้าลองสังเกตดี ๆ สิ่งที่ทำให้เราเลิกไม่ใช่แค่ตื่นสาย

เพราะถ้าตื่นสายแล้วแค่ข้ามไปหนึ่งวัน มันไม่น่าจะทำให้เลิกไปทั้งเดือน

สิ่งที่ทำให้เลิกจริง ๆ คือความรู้สึกที่ตามมาหลังจากพลาดวันแรก

เรามักคิดไปเองว่าพอพลาดแล้ว แปลว่าทำไม่ได้ตั้งแต่ต้น แล้วก็เลยเลิกไปเลยทั้งหมด ทั้งที่จริงแล้วพลาดแค่วันเดียว

ความคิดแบบนี้มันแอบแนบมากับใจ ไม่ได้ประกาศตัวว่ามาแล้ว มันแค่ผุดขึ้นเป็นประโยคสั้น ๆ ว่า "ทำไม่ได้หรอกมั้ง" แล้วเราก็เชื่อมันไปเงียบ ๆ

พอเชื่อไปแล้วสองสามครั้ง ใจก็เริ่มผูกคำว่า "นั่งสมาธิ" เข้ากับความรู้สึกผิด ไม่ใช่ความสงบเหมือนวันแรกอีกต่อไป

พอสองอย่างนี้ผูกกันแน่นเข้า ทุกครั้งที่นึกถึงเบาะสมาธิ ใจก็แอบหนีไปก่อนโดยไม่รู้ตัว

อีกอย่างที่ซ่อนอยู่คือ เรามักเริ่มต้นด้วยความตั้งใจที่แรงมาก อยากนั่งให้ได้ครบยี่สิบนาทีทุกวัน อยากทำให้สมบูรณ์แบบตั้งแต่วันแรก

พอทำแบบนั้นได้สองสามวัน ร่างกายและใจก็เริ่มล้า แต่เราไม่ทันสังเกต เพราะความตั้งใจยังพาไปได้อยู่

พอวันที่ล้าจริง ๆ มาถึง เราไม่มีแรงเหลือพอจะยืดหยุ่น มีแต่แรงพอจะยอมแพ้ทั้งหมด

นี่ไม่ใช่เรื่องของความมีวินัยน้อย เป็นเรื่องของจังหวะที่ตั้งไว้แรงเกินไปตั้งแต่ต้น

ยิ่งวันแรกทำได้ดีมากเท่าไหร่ มาตรฐานที่ตั้งไว้ในใจก็ยิ่งสูงเท่านั้น แล้ววันที่ทำไม่ถึงมาตรฐานนั้น ก็ยิ่งรู้สึกเหมือนล้มเหลวหนักขึ้นไปอีก

เรื่องพระโสณะกับสายพิณ

ในพระไตรปิฎกมีเรื่องเล่าเรื่องหนึ่ง เกี่ยวกับพระภิกษุรูปหนึ่งชื่อโสณะ

ท่านออกบวชด้วยความตั้งใจเต็มที่ นั่งสมาธิและเดินจงกรมหนักมาก จนฝ่าเท้าแตกเป็นแผล

ทำขนาดนั้นแล้ว ใจยังไม่สงบอย่างที่หวัง ท่านเริ่มท้อ คิดในใจว่าบวชมาก็นานแล้ว ทำมากขนาดนี้แล้ว ทำไมยังไปไม่ถึงไหน

ท่านถึงกับคิดว่า สู้สึกออกไปใช้ชีวิตแบบคนมีทรัพย์สมบัติ ทำบุญทำทานไปแทนดีกว่า

พระพุทธเจ้าทรงทราบ จึงเสด็จไปหาท่าน แล้วถามคำถามธรรมดามาก ท่านถามว่า ก่อนบวช โสณะเคยดีดพิณเป็นไหม

โสณะตอบว่าเป็น

พระพุทธเจ้าถามต่อว่า ถ้าสายพิณตึงเกินไป เสียงจะไพเราะไหม

โสณะตอบว่าไม่ไพเราะ

ถามต่อว่า ถ้าสายพิณหย่อนเกินไปล่ะ

โสณะตอบว่าก็ไม่ไพเราะเหมือนกัน

เมื่อสายพิณไม่ตึงนักไม่หย่อนนัก ตั้งอยู่ในระดับพอดี เสียงจึงจะไพเราะและใช้การได้ ฉันใดก็ฉันนั้น โสณะ ความเพียรที่จัดจ้านเกินไป ย่อมเป็นไปเพื่อความฟุ้งซ่าน ความเพียรที่ย่อหย่อนเกินไป ย่อมเป็นไปเพื่อความเกียจคร้าน

ท่านไม่ได้บอกให้โสณะทำน้อยลงเฉย ๆ และไม่ได้บอกให้ทำหนักต่อไป

ท่านชี้ให้เห็นว่ามีจุดตรงกลางอยู่ ระหว่างตึงเกินไปกับหย่อนเกินไป

เรื่องนี้เกิดขึ้นกับพระที่ตั้งใจปฏิบัติเต็มร้อย ไม่ใช่คนขี้เกียจ นั่นแปลว่าปัญหานี้ไม่ได้เกี่ยวกับว่าเราตั้งใจมากพอหรือเปล่า

แต่เกี่ยวกับว่าเราตั้งสายไว้ตึงเกินไปตั้งแต่ต้นหรือเปล่า

หลังจากวันนั้น โสณะปรับความเพียรของท่านใหม่ ไม่ได้ทำน้อยลงจนเลิก และไม่ได้ทำหนักจนเท้าแตกอีก ท่านหาจุดที่พอดีของตัวเอง จนในที่สุดก็ปฏิบัติสำเร็จ

ต้นไม้ที่รดน้ำจนตาย

ลองนึกถึงคนที่เพิ่งปลูกต้นไม้ต้นหนึ่ง

วันแรกตื่นเต้นมาก รดน้ำจนดินแฉะ รดทั้งเช้าทั้งเย็น อยากให้มันโตเร็ว ๆ

ผ่านไปสี่ห้าวัน รากเริ่มเน่าเพราะน้ำท่วมขังตลอดเวลา ต้นไม้ใบเหลือง

พอเห็นใบเหลือง คนปลูกก็ท้อ คิดว่าตัวเองปลูกต้นไม้ไม่เป็น เลยเลิกรดไปเลย

ต้นไม้ต้นนั้นก็ตายในที่สุด ไม่ใช่เพราะรดน้ำน้อยไป แต่เพราะรดมากไปในตอนแรก แล้วหยุดไปเลยในตอนหลัง

ต้นไม้ที่รอดมักเป็นต้นที่ได้น้ำพอประมาณทุกวัน วันละนิดเดียว ไม่มากไม่น้อย ไม่มีวันไหนที่ท่วม ไม่มีวันไหนที่แล้ง

คนที่ปลูกต้นไม้เก่งจริง ๆ มักไม่ใช่คนที่ดูแลเข้มที่สุดในวันแรก แต่เป็นคนที่ยังเดินมารดน้ำอยู่ในวันที่สามร้อย

การนั่งสมาธิตอนเช้าก็ไม่ต่างกันมาก ยี่สิบนาทีทุกวันตั้งแต่วันแรกอาจจะฟังดูดี แต่ถ้าใจยังไม่เคยชิน มันก็เหมือนรดน้ำจนท่วมราก

แล้วพรุ่งนี้เช้าจะทำยังไง

จุดที่พอทำได้จริง อยู่ที่การตั้งเป้าให้เล็กกว่าที่ใจอยากทำ

แทนที่จะตั้งไว้ยี่สิบนาที ลองตั้งไว้แค่ห้านาที สั้นพอที่จะไม่มีข้ออ้างว่าไม่มีเวลา และสั้นพอที่จะไม่ทำให้ใจล้าตั้งแต่วันที่สาม

ห้านาทีฟังดูน้อยเกินไปสำหรับคนที่อยากได้ผลเร็ว แต่ห้านาทีที่ทำได้ทุกวัน มีค่ากว่ายี่สิบนาทีที่ทำได้แค่สามวันแล้วเลิก

อีกอย่างที่ช่วยได้คือ ผูกการนั่งไว้กับสิ่งที่ทำอยู่แล้วเป็นประจำ

เช่น หลังจากตั้งน้ำร้อนชงกาแฟ ระหว่างรอน้ำเดือดก็นั่งไปก่อน หรือก่อนอาบน้ำตอนเช้า นั่งบนที่นอนสักห้านาทีก่อนลุกไปห้องน้ำ

ไม่ต้องหาเวลาใหม่ในตารางชีวิตที่แน่นอยู่แล้ว แค่แซมเข้าไปในช่องว่างที่มีอยู่จริง

การเตรียมของล่วงหน้าก็ช่วยได้มากกว่าที่คิด คืนก่อนนอน ปูเบาะทิ้งไว้ตรงนั้นเลย เช้ามาจะได้ไม่ต้องคิดอะไรเพิ่ม แค่เดินไปนั่งตรงที่เตรียมไว้

เรื่องสำคัญอีกเรื่องคือ ถ้าพลาดไปหนึ่งวัน ให้กลับมานั่งในวันถัดไปเลย ไม่ต้องรอวันจันทร์หน้า ไม่ต้องรอเดือนหน้า

วันที่พลาดไม่ได้ลบวันที่ทำไปแล้ว มันแค่เป็นวันหนึ่งที่ไม่ได้ทำ เท่านั้นเอง

ลองเปลี่ยนคำถามที่ถามตัวเองตอนเช้าด้วย

จากเดิมที่ถามว่า วันนี้นั่งได้ครบเวลาไหม สงบไหม เปลี่ยนเป็นถามแค่ว่า วันนี้ได้นั่งลงหรือเปล่า

แค่นั่งลงก็นับแล้ว ไม่ต้องรอให้ใจสงบถึงจะนับว่าสำเร็จ เพราะความสงบเป็นผลที่ตามมาทีหลัง ไม่ใช่เงื่อนไขที่ต้องมีก่อน

อย่าเอาตัวเองไปเทียบกับใครที่นั่งได้ชั่วโมงหนึ่งทุกเช้าด้วย เขาอาจจะรดน้ำต้นไม้ของเขามาหลายปีแล้ว ส่วนเราเพิ่งปลูกเมื่อสัปดาห์ที่แล้ว คนละช่วงกันไม่ต้องเทียบกัน

• ตั้งเวลาให้สั้นกว่าที่ใจอยากทำ ห้านาทีก็พอ
• ผูกไว้กับสิ่งที่ทำอยู่แล้วเป็นประจำ เช่น ระหว่างรอน้ำชงกาแฟเดือด
• เตรียมที่นั่งไว้ล่วงหน้าตั้งแต่คืนก่อน
• พลาดวันไหนก็กลับมาวันถัดไป ไม่ต้องรอเริ่มใหม่เป็นรอบ
• นับว่าสำเร็จตั้งแต่วันที่ได้นั่งลง ไม่ต้องรอให้ใจสงบก่อน

เช้าพรุ่งนี้ไม่ต้องยี่สิบนาทีก็ได้

ถ้าพรุ่งนี้เช้ายังตื่นสายอีก ก็ไม่ได้แปลว่าทุกอย่างที่ผ่านมาสูญเปล่า

สายพิณที่โสณะเคยตึงเกินไปจนเกือบเลิกบวช สุดท้ายท่านก็ปรับจนพอดีได้ ไม่ใช่ในวันเดียว

เราก็แค่กำลังหาระดับความตึงที่พอดีของตัวเองอยู่ ซึ่งต้องลองผิดลองถูกไปเรื่อย ๆ

ห้านาทีเช้านี้ อาจจะดูเล็กน้อยเกินจะเรียกว่าเป็นการปฏิบัติ

แต่ห้านาทีที่ทำได้จริง ดีกว่ายี่สิบนาทีที่มีแต่ในความตั้งใจ

พรุ่งนี้ถ้าตื่นทันจริง ๆ ก็แค่นั่งลงห้านาที ไม่ต้องคิดถึงยี่สิบนาทีที่เคยตั้งไว้เมื่อวันจันทร์

เบาะที่มุมห้องยังอยู่ตรงนั้น รอวันที่เราเดินกลับไปนั่งอีกครั้ง ไม่ว่าจะเป็นกี่วันให้หลังก็ตาม