สยาดอ อู บัณฑิตา: ในชีวิตนี้เอง

เย็นวันศุกร์ ป้าคนหนึ่งนั่งพับเสื้อผ้าอยู่หน้าทีวีที่เปิดทิ้งไว้ ลูกสาวโทรมาถามว่าแม่ไปนั่งสมาธิที่วัดใกล้บ้านหรือยัง แม่ตอบเหมือนเดิมว่า "เดี๋ยวว่างค่อยไป"

ป้าพูดประโยคนี้มาสามปีแล้ว

ไม่ใช่เพราะไม่อยากไป แต่เพราะทุกวันมีอะไรให้ทำอยู่เสมอ ตื่นมาทำกับข้าว ไปทำงาน กลับมาดูแลหลาน เข้านอน แล้วก็ตื่นมาทำแบบเดิมอีกวัน

ในหัวของป้ามีภาพหนึ่งที่ชัดมาก คือภาพตัวเองตอนเกษียณ นั่งสมาธิทุกเช้าอย่างสงบ ไม่มีอะไรรบกวน

แต่ภาพนั้นอยู่ห่างออกไปอีกสี่ปี และสี่ปีนี้ ป้าก็ยังต้องใช้ชีวิตแบบเดิมต่อไป

เวลาที่เรารอ

หลายคนมีวันแบบนี้อยู่ในใจ วันที่งานเบาลง วันที่ลูกโตแล้ว วันที่หนี้หมด วันที่เกษียณ

เราวางแผนธรรมะไว้สำหรับวันนั้น เหมือนของที่เก็บไว้ในตู้ รอวันพิเศษค่อยหยิบออกมาใช้

ระหว่างนี้เราก็ใช้ชีวิตแบบเดิมไปก่อน เครียดแบบเดิม โมโหแบบเดิม นอนไม่หลับแบบเดิม แล้วบอกตัวเองว่าไม่เป็นไร เดี๋ยวถึงเวลาที่เหมาะสมค่อยเริ่ม

ปัญหาคือ "เวลาที่เหมาะสม" แบบนี้ไม่เคยมาถึงจริง ๆ สักที

พอลูกโตขึ้น ก็มีหลานให้ดูแลต่อ พอเกษียณจากงาน ก็มีเรื่องสุขภาพให้กังวลแทน ใจของเรามีเหตุผลใหม่รอไว้เสมอ ว่าทำไมตอนนี้ยังไม่ใช่เวลา

และในระหว่างที่รอ ชีวิตทั้งชีวิตก็ค่อย ๆ ผ่านไปทีละวัน โดยที่เราไม่เคยรู้สึกว่ามันเริ่มต้นสักที

ที่จริงแล้วลึก ๆ เราอาจไม่ได้กลัวว่าจะไม่มีเวลา เรากลัวมากกว่าว่าถ้าเริ่มตอนนี้ ในสภาพที่ใจยังยุ่งยังไม่พร้อม เราจะทำได้ไม่ดี จะนั่งแล้วฟุ้ง จะสวดมนต์แล้วใจลอย

เลยเลือกที่จะยังไม่เริ่ม ดีกว่าเริ่มแล้วทำได้ไม่ดี

แต่ถ้าลองสังเกตดี ๆ ใจที่ยุ่งวันนี้ กับใจที่ยุ่งตอนเกษียณ ก็เป็นใจดวงเดียวกัน แค่ยุ่งด้วยเรื่องคนละเรื่อง คนที่ยุ่งเรื่องงานวันนี้ พอเกษียณก็มักจะยุ่งเรื่องหลาน เรื่องสุขภาพ เรื่องบ้านแทน ใจที่รอความสงบจากภายนอกแบบนี้ จะรอไปได้อีกนาน เพราะภายนอกไม่เคยนิ่งพอให้ใจสงบได้จริง ๆ สักที

มีพระภิกษุรูปหนึ่งที่ใช้ชีวิตทั้งชีวิตยืนยันเรื่องตรงนี้ ว่าความสงบไม่ได้อยู่ที่ปลายทางแบบที่เราคิดกัน

สามเดือนที่ทุกคนคิดว่าจะสบาย

สยาดอ อู บัณฑิตา เป็นพระภิกษุชาวพม่า เป็นศิษย์เอกของท่านมหาสีสยาดอ ผู้วางรากฐานการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานแบบพองยุบที่แพร่หลายไปทั่วโลก หลังท่านมหาสีสยาดอมรณภาพในปี พ.ศ. 2525 ท่านอู บัณฑิตาก็รับหน้าที่ดูแลศูนย์ปฏิบัติธรรมต่อจากท่าน

ปี พ.ศ. 2527 ท่านเดินทางไปสอนที่สมาคมเจริญวิปัสสนา ในรัฐแมสซาชูเซตส์ สหรัฐอเมริกา เป็นคอร์สปฏิบัติยาวสามเดือน

ผู้ปฏิบัติชาวตะวันตกที่มาลงทะเบียนส่วนใหญ่เคยผ่านคอร์สสมาธิมาก่อนแล้ว หลายคนคิดว่าจะได้พักผ่อนไปพร้อมกับปฏิบัติธรรมเบา ๆ เหมือนที่เคยเจอมา

แต่ท่านอู บัณฑิตาไม่ปล่อยให้มีช่วงเวลาไหนหลุดจากการมีสติเลย ตั้งแต่ลืมตาตื่นตอนเช้า ไปจนถึงหลับตาลงตอนกลางคืน แม้แต่ตอนเดินไปห้องน้ำ ตอนตักข้าว ตอนล้างจาน ท่านก็ให้กำหนดรู้ทุกจังหวะ ไม่ให้มีช่วงไหนปล่อยใจให้ลอยไปเฉย ๆ

แต่ละวันเริ่มตั้งแต่ก่อนตะวันขึ้น จบดึกกว่าที่ทุกคนคุ้นเคย ไม่มีช่วงพักคุยเล่นยาว ๆ แบบคอร์สอื่นที่เคยไป แม้แต่ตอนเดินจากศาลาไปโรงอาหาร ก็ต้องเดินช้า ๆ รู้สึกที่เท้าแตะพื้นทีละก้าว

หลายคนเล่าในภายหลังว่าสามเดือนนั้นหนักกว่าที่คิดไว้มาก เหนื่อยกว่าคอร์สไหนที่เคยผ่านมาทั้งหมด เพราะไม่เคยถูกจี้ให้อยู่กับปัจจุบันตลอดเวลาแบบนี้มาก่อน

แต่พอคอร์สจบ หลายคนในรุ่นนั้นก็กลายเป็นครูสอนวิปัสสนาที่มีชื่อในโลกตะวันตกจนถึงทุกวันนี้ และสิ่งที่พวกเขาพูดถึงท่านอู บัณฑิตาเสมอ คือประโยคสั้น ๆ ที่ท่านย้ำกับลูกศิษย์อยู่บ่อยที่สุด

"เวลาว่างไม่มีอยู่จริง"

ท่านไม่ได้หมายความว่าให้ตึงเครียดอยู่ตลอดเวลา แต่หมายความว่าทุกขณะของชีวิตมีบางอย่างเกิดขึ้นอยู่แล้วเสมอ ทั้งลมหายใจ ความรู้สึกในกาย ความคิดที่ผุดขึ้นมา ถ้าเรารู้ทันสิ่งเหล่านี้ นั่นก็คือการปฏิบัติแล้ว ไม่ต้องรอให้มีเวลาว่างมาก่อนถึงจะเริ่มได้

ในชีวิตนี้เอง

ท่านอู บัณฑิตาเขียนหนังสือเล่มสำคัญเล่มหนึ่งไว้ ชื่อว่า In This Very Life ซึ่งแปลตรงตัวได้ว่า ในชีวิตนี้เอง เนื้อหาทั้งเล่มพูดเรื่องเดียว คือความหลุดพ้นไม่ใช่เรื่องของชาติหน้า ไม่ใช่เรื่องของภพภูมิที่ไกลออกไป แต่เป็นสิ่งที่ทำได้ในชีวิตธรรมดา ๆ นี้แหละ

คำสอนนี้ไม่ใช่เรื่องใหม่ พระพุทธเจ้าเคยตรัสเรื่องทำนองเดียวกันไว้ในภัทเทกรัตตสูตร

อดีตไม่ตามคิด อนาคตไม่พะวง สิ่งใดล่วงไปแล้วก็ละไปแล้ว สิ่งใดยังไม่มาถึงก็ยังไม่มา ผู้ใดเห็นแจ้งธรรมที่เป็นปัจจุบัน ไม่หวั่นไหวไม่คลอนแคลนในธรรมนั้น พึงเจริญธรรมนั้นให้แจ่มแจ้งเถิด พึงทำความเพียรเสียในวันนี้แหละ ใครจะรู้ว่าความตายจะมาถึงในวันพรุ่งนี้

ตรงนี้น่าสังเกตอยู่อย่างหนึ่ง ท่านไม่ได้ตรัสว่าอย่าคิดถึงอดีตหรืออนาคตเพราะมันไม่สำคัญ ท่านตรัสว่าอย่า "ตามคิด" อดีตมันผ่านไปแล้วจริง ๆ อนาคตก็ยังไม่มาจริง ๆ สิ่งเดียวที่มีอยู่จริงตรงหน้าตอนนี้ คือขณะปัจจุบันนี้เท่านั้น

คนที่รอวันเกษียณเพื่อจะเริ่มปฏิบัติธรรม ก็เหมือนคนที่กำลังตามคิดอนาคตอยู่ ส่วนคนที่มัวเสียใจว่าทำไมไม่เริ่มตั้งแต่สิบปีก่อน ก็เหมือนคนที่กำลังตามคิดอดีต

ทั้งสองอย่างพาเราออกไปจากที่เดียวที่เรายืนอยู่จริง ๆ

เตาถ่านที่ต้องคอยเป่า

ลองนึกถึงเตาถ่านแบบที่คนรุ่นยายเคยใช้หุงข้าวต้มแกง

ถ้าจุดไฟแล้วทิ้งไว้เฉย ๆ ไม่มีใครคอยเป่าคอยพัด ถ่านจะค่อย ๆ มอดลงทีละนิด จนกลายเป็นขี้เถ้าเย็นชืดในที่สุด

ตอนนั้นถ้าอยากได้ไฟกลับมา ต้องเริ่มก่อไฟใหม่ทั้งหมด ใช้เชื้อไฟ ใช้เวลา ใช้แรงมากกว่าตอนที่ไฟยังติดอยู่หลายเท่า

แต่ถ้าเรารู้จักคอยเป่าลม คอยเติมถ่านทีละก้อนเป็นระยะ ไม่ต้องแรงมาก ไม่ต้องทุ่มทั้งกระสอบในครั้งเดียว ไฟกองนั้นก็จะอยู่ได้ทั้งวัน อุ่นพอจะหุงข้าวได้ทุกมื้อ

สติก็เป็นแบบเดียวกับไฟกองนี้

การนั่งสมาธิชั่วโมงหนึ่งตอนเช้า เหมือนการเติมถ่านกองใหญ่ครั้งหนึ่ง ช่วยได้จริง แต่ถ้าตลอดทั้งวันที่เหลือปล่อยให้ใจลอยไปเรื่อยเปื่อยโดยไม่มีใครคอยดู ไฟกองนั้นก็จะมอดลงเรื่อย ๆ เหมือนเดิมอยู่ดี

สิ่งที่ท่านอู บัณฑิตาสอน ไม่ใช่ให้เรานั่งสมาธินานขึ้นเพียงอย่างเดียว แต่ให้เรารู้จักเป่าลมเล็ก ๆ ระหว่างวัน คอยรู้ตัวเป็นระยะ แม้แค่วินาทีสองวินาที ก็พอทำให้ไฟกองนั้นไม่มอดสนิท

เอาไปใช้ในวันธรรมดา

จุดที่พอเริ่มได้จริง ๆ ไม่ใช่ตอนที่ว่างจากงานบ้านทั้งหมด แต่เป็นตอนที่กำลังทำอะไรอยู่แล้วนี่แหละ

ตอนล้างจานตอนเช้า แทนที่จะปล่อยใจไปคิดเรื่องงานที่ต้องทำต่อ ลองรู้สึกถึงน้ำอุ่นที่ไหลผ่านมือ รู้สึกถึงจานที่ลื่นแล้วค่อยฝืดขึ้นเมื่อล้างสบู่ออก แค่สามสิบวินาทีก็พอ ไม่ต้องทำทั้งกอง

ตอนรอรถเมล์หรือรอคิวที่ธนาคาร แทนที่จะหยิบมือถือขึ้นมาไถทันที ลองรู้สึกที่เท้าที่แตะพื้นก่อนสักสิบวินาที รู้ว่าตอนนี้กำลังยืนอยู่ รู้ว่าลมหายใจกำลังเข้าออก จะไถมือถือต่อหลังจากนั้นก็ยังทำได้อยู่ดี ไม่มีใครห้าม

ตอนโมโหใครสักคน ก่อนจะพูดคำแรกออกไป ลองรู้สึกที่หน้าอกก่อนสักครั้งเดียว ว่ามันร้อนแค่ไหน แน่นแค่ไหน แค่รู้เฉย ๆ ไม่ต้องไปห้ามความโกรธ ความโกรธจะยังอยู่ แต่เราจะไม่ใช่คนที่โกรธไปเฉย ๆ โดยไม่รู้ตัวอีกต่อไป

ตอนเดินขึ้นบันไดหรือเดินจากที่จอดรถเข้าออฟฟิศ แทนที่จะเดินเร็ว ๆ พลางคิดเรื่องงานที่รออยู่ ลองรู้สึกที่ฝ่าเท้าแตะพื้นสักสิบก้าว รู้สึกถึงจังหวะการก้าว จะคิดเรื่องงานต่อหลังจากนั้นก็ยังทำได้เหมือนเดิม แค่ให้ร่างกายได้อยู่ตรงนี้กับเราสักครู่หนึ่งก่อน

และก่อนนอน แทนที่จะไล่คิดเรื่องพรุ่งนี้ทันทีที่หัวถึงหมอน ลองนอนนิ่ง ๆ สักสองสามนาที รู้สึกถึงน้ำหนักตัวที่กดลงบนที่นอน รู้สึกถึงลมหายใจที่ค่อย ๆ ช้าลง ถ้าหลับไปกลางทางก็ไม่เป็นไร นั่นแปลว่าร่างกายพักได้จริงแล้ว

ไม่มีข้อไหนในนี้ที่ต้องรอให้มีเวลาว่างมาก่อน ทุกข้อทำได้ในเวลาที่มีอยู่แล้วในแต่ละวัน อยู่ที่ว่าเราจะเริ่มเป่าลมกองไฟนั้นตอนไหนเท่านั้นเอง

คืนนี้ป้าอาจจะยังไม่ได้ไปวัด และอาจจะยังไม่มีเวลาว่างจริง ๆ สักที

แต่ตอนพับเสื้อผ้าผืนสุดท้ายอยู่ตรงนี้ ป้าอาจจะลองรู้สึกถึงผ้าที่อยู่ในมือ รู้สึกถึงความนุ่มของมัน สักสิบวินาทีก่อนจะพับต่อ

ไม่ต้องรอให้เกษียณ ไม่ต้องรอให้ลูกโต ไม่ต้องรอให้หนี้หมด

ไฟกองเล็ก ๆ ในใจ จุดได้ตั้งแต่ตรงนี้เลย