โพชฌงค์ 7 คืนที่ใจซึมมึน หรือพลุ่งจนคุมไม่อยู่

ตีสองในห้องพักผู้ป่วยชั้นสี่ เสียงเครื่องวัดสัญญาณชีพดังเป็นจังหวะสม่ำเสมอ

แม่นอนหลับอยู่บนเตียง หน้าซีดกว่าเมื่อเช้า

เรานั่งอยู่บนเก้าอี้ข้างเตียงมาสี่ชั่วโมงแล้ว ตาเริ่มฝืด แต่ใจไม่ยอมหลับตามร่างกาย

หัวยังวนอยู่กับคำพูดของหมอเมื่อบ่าย ผลตรวจที่ยังไม่ออก เรื่องที่ต้องโทรลางานพรุ่งนี้ เรื่องที่ยังไม่ได้บอกน้องสาว แล้วก็เรื่องเล็ก ๆ อย่างแก๊สที่บ้านที่ไม่แน่ใจว่าปิดหรือยัง

ความคิดกระโดดไปมาแบบนี้มาทั้งคืน ตัวนั่งนิ่ง แต่ข้างในวิ่งไม่หยุด

พอวิ่งจนเหนื่อย ก็ไม่ได้สงบลง กลับยิ่งมึน ตาลาย คิดอะไรไม่ออกสักเรื่อง

นี่คือคืนที่สองแบบนี้ในรอบสัปดาห์

พยาบาลเดินผ่านมาดูจอมอนิเตอร์เป็นระยะ รองเท้าแตะกระทบพื้นเบา ๆ เป็นเสียงเดียวที่ยังปกติในห้องนี้

เราลองหลับตา นับลมหายใจตามที่เคยอ่านเจอในโพสต์ธรรมะ นับได้สามครั้งก็หลุด กลับไปคิดเรื่องหมออีก

ลองลืมตาดูเพดาน ก็ยังไม่ดีขึ้น แค่เปลี่ยนที่ให้ความคิดวิ่ง

เมื่อใจไม่ได้แค่ "ไม่สงบ" แต่สลับกันไปมาสองแบบ

ถ้าลองสังเกตดี ๆ ใจในคืนแบบนี้ไม่ได้มีปัญหาแบบเดียว

บางช่วงมันฟุ้ง เร็ว วิ่งจากเรื่องหนึ่งไปอีกเรื่องหนึ่งโดยไม่รอให้เรื่องแรกจบ พอฟุ้งนาน ๆ ก็เพลีย

พอเพลีย ก็เข้าสู่อีกแบบหนึ่ง คือทื่อ มึน หนักที่หัว คิดอะไรไม่ทะลุ อยากงีบก็งีบไม่ลง

สองแบบนี้ดูตรงข้ามกัน แต่จริง ๆ แล้วเป็นปัญหาเดียวกัน คือใจไม่มีที่ยืนตรงกลาง

เราเคยลองแก้ด้วยการฝืนสงบ นั่งหลับตานิ่ง ๆ แต่ยิ่งฝืนยิ่งฟุ้ง

เราเคยลองแก้ด้วยการปล่อยตามใจ คิดไปเรื่อย ๆ จนกว่าจะหมดแรง แต่พอหมดแรงก็กลายเป็นมึนแทน

เหมือนพยายามหยุดรถที่กำลังพุ่ง ด้วยการกดคันเร่งสลับกับดึงเบรกมือ ไม่มีจังหวะไหนที่รถวิ่งเรียบเลยสักครั้ง

ที่จริงแล้วปัญหาไม่ได้อยู่ที่ว่าเราทำผิดวิธี แต่อยู่ที่เราใช้วิธีเดียวกับใจทั้งสองแบบ ทั้งที่มันต้องการคนละอย่างกัน

คืนที่พระพุทธเจ้านั่งอยู่ข้างคนไข้เหมือนกัน

มีเรื่องเล่าบันทึกไว้ในพระสูตรหมวดที่ว่าด้วยเรื่องนี้โดยเฉพาะ อยู่ในสังยุตตนิกาย มหาวารวรรค เล่าว่าครั้งหนึ่งพระมหากัสสปะอาพาธหนัก พระพุทธเจ้าเสด็จไปเยี่ยมถึงที่พัก

คืนนั้นในกุฏิเล็ก ๆ คงไม่ต่างจากห้องพักผู้ป่วยมากนัก มีแค่คนป่วยหนึ่งคน กับคนที่มาเยี่ยมหนึ่งคน และความเงียบที่หนักอึ้ง

ท่านไม่ได้ถามอาการก่อน ท่านถามพระมหากัสสปะว่า องค์ธรรมเจ็ดอย่างที่ท่านเคยแสดงไว้ ยังจำได้ทั้งหมดไหม

พระมหากัสสปะตอบว่าจำได้

พระพุทธเจ้าจึงทวนองค์ธรรมเจ็ดข้อนั้นให้ฟังทีละข้อ องค์ธรรมชุดนี้เรียกรวมกันว่า โพชฌงค์ แปลตรงตัวว่าองค์ประกอบของความตื่นรู้ พูดให้เข้าใจง่ายกว่านั้นคือ เจ็ดคุณสมบัติของใจที่ทำงานประสานกัน ทำให้ใจจากที่มืดและวุ่น ค่อย ๆ สว่างและนิ่งขึ้นได้

ในบันทึกเล่าว่า พอฟังจบ พระมหากัสสปะอาการดีขึ้นจนลุกขึ้นได้ ไม่ใช่เพราะคำพูดมีฤทธิ์วิเศษ แต่เพราะการทวนใจให้กลับมาอยู่กับสิ่งที่คุ้นเคย ทำให้ใจที่กำลังยุ่งเหยิงเพราะความเจ็บป่วย มีที่ให้ยึดกลับมาตั้งหลัก

องค์ธรรมเจ็ดข้อนี้แบ่งเป็นสองฝั่งคร่าว ๆ ฝั่งหนึ่งช่วยให้ใจที่ซึมกลับมามีแรง อีกฝั่งช่วยให้ใจที่พลุ่งกลับมานิ่ง

ฝั่งแรกเริ่มจากการรู้ตัวเฉย ๆ ว่าตอนนี้ใจกำลังเป็นอย่างไร ไม่ต้องตัดสิน แค่รู้ ต่อด้วยการไตร่ตรองแยกแยะสิ่งที่เกิดขึ้นในใจว่าอันไหนเป็นเรื่องที่ทำให้จมลง อันไหนเป็นเรื่องที่พอจะทำอะไรได้บ้าง ขั้นนี้ท่านเรียกว่า ธัมมวิจยะ แล้วตามด้วยความเพียรที่พอดี ไม่ใช่ฝืนจนเหนื่อย และความอิ่มใจเล็ก ๆ ที่เกิดขึ้นเมื่อทำสิ่งที่ถูกทาง

ฝั่งที่สองเริ่มจากความสงบระงับของกายและใจ ท่านเรียกว่า ปัสสัทธิ ตามด้วยใจที่ตั้งมั่นอยู่กับสิ่งเดียวได้นานขึ้น และปิดท้ายด้วยใจที่วางเฉยได้อย่างมั่นคง ไม่เอียงไปทางชอบหรือชัง

พระพุทธเจ้าตรัสสรุปไว้ในพระสูตรเดียวกันนั้นว่า

องค์แห่งความตื่นรู้เจ็ดอย่างนี้ เราแสดงไว้ดีแล้ว เมื่อผู้ใดเจริญให้มาก ทำให้มาก ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้แจ้งและความหลุดพ้น

ท่านไม่ได้บอกว่าต้องมีครบทั้งเจ็ดข้อพร้อมกันถึงจะใช้ได้ ท่านบอกแค่ว่าเจริญให้มาก แปลว่าฝึกไปเรื่อย ๆ ข้อไหนพร้อมก่อนก็ใช้ข้อนั้นก่อน

ไฟในเตาที่ต้องคอยดู

เวลาก่อไฟในเตาถ่านตอนเช้ามืด คนที่ทำกับข้าวเป็นจะรู้ท่าทางแบบนี้ดี

ถ้าไฟเริ่มริบหรี่ ใกล้ดับ สิ่งที่ต้องทำคือเติมเชื้อ เอาใบไม้แห้งมาสุมเพิ่ม เป่าลมเข้าไปให้ไฟลุกขึ้น ถ้าตอนนั้นไปรดน้ำใส่ ไฟก็ดับสนิท

แต่ถ้าไฟกำลังลุกพรวดจนควันโขมง สิ่งที่ต้องทำคือตรงข้ามกัน หยุดเติมเชื้อ ปล่อยให้มันค่อย ๆ หรี่ลงเอง ถ้าตอนนั้นไปเป่าลมเพิ่ม ไฟก็ลุกจนคุมไม่อยู่

ใจของเราก็ไม่ต่างจากไฟกองนี้

คืนที่ใจซึม มึน หมดแรง คิดอะไรไม่ออก นั่นคือไฟที่ริบหรี่ สิ่งที่ต้องการคือการเติมเชื้อ ไม่ใช่การกดให้นิ่งลงอีก

คืนที่ใจฟุ้ง วิ่งไม่หยุด คิดวนซ้ำเรื่องเดิม นั่นคือไฟที่ลุกเกิน สิ่งที่ต้องการคือการหยุดเติม ไม่ใช่การกระตุ้นให้คิดต่อ

ปัญหาของคืนในโรงพยาบาลคืนนั้น คือเราทำสลับกัน ตอนซึมกลับพยายามฝืนนั่งสงบ ตอนฟุ้งกลับปล่อยให้คิดต่อไปเรื่อย ๆ เหมือนรดน้ำตอนไฟใกล้ดับ แล้วเป่าลมตอนไฟกำลังลุกโพลง

คนก่อไฟที่ชำนาญไม่ได้เก่งเพราะรู้สูตรตายตัวว่าต้องทำอะไรก่อนหลัง เขาเก่งเพราะมองไฟออกก่อนว่าตอนนี้มันเป็นแบบไหน แล้วค่อยเลือกวิธีให้ตรงกับสิ่งที่เห็นตรงหน้า ใจก็ต้องมองแบบเดียวกันนี้ ก่อนจะเลือกว่าจะทำอะไรกับมัน

จะรู้ได้ยังไงว่าตอนนี้ใจซึมหรือใจพลุ่ง

วิธีสังเกตง่าย ๆ ที่ทำได้แม้อยู่ในห้องพักผู้ป่วยตอนตีสอง คือลองถามตัวเองสั้น ๆ ว่าตอนนี้ตาหนักไหม คิดอะไรก็ไม่ทะลุใช่ไหม ถ้าใช่ นั่นคือไฟริบหรี่ ให้ลุกขึ้นเดินไปเดินมาสักสองสามนาที ล้างหน้าด้วยน้ำเย็น มองออกไปนอกหน้าต่างแล้วตั้งชื่อสิ่งที่เห็นทีละอย่าง ต้นไม้ต้นนั้น ไฟถนนดวงนั้น รถที่จอดอยู่ รายละเอียดเล็ก ๆ แบบนี้ช่วยเติมเชื้อให้ใจกลับมามีแรงโดยไม่ต้องคิดเรื่องหนักเลย

ถ้าตอบว่าไม่ใช่ ตาไม่ได้หนัก แต่หัววิ่งเร็วจนตามไม่ทัน คิดเรื่องเดิมซ้ำไปซ้ำมา นั่นคือไฟลุกเกิน สิ่งที่ช่วยได้คือวางมือบนหน้าท้อง สังเกตลมหายใจเข้าออกช้า ๆ สักสิบครั้ง ไม่ต้องพยายามหยุดคิด แค่พาความสนใจกลับมาที่ลมหายใจทุกครั้งที่รู้ตัวว่าหนีไปคิดเรื่องเดิมอีก ทำสิบครั้งไม่พอก็ทำใหม่ ไม่มีใครนับคะแนน

เรื่องที่ต้องโทรลางาน เรื่องน้องสาว เรื่องแก๊สที่บ้าน ล้วนเป็นเรื่องที่รอถึงเช้าได้ทั้งนั้น การนั่งตัดสินใจเรื่องพวกนี้ตอนไฟกำลังลุกโพลงในหัว มักจะได้คำตอบที่ต้องมาแก้อีกทีตอนเช้าอยู่ดี

อีกอย่างที่ช่วยได้ในระยะยาวคือหมั่นสังเกตตัวเองสักสองสามครั้งต่อวัน ไม่ต้องรอให้ถึงคืนที่แย่ที่สุดก่อน แค่ระหว่างวันปกติ ลองถามสั้น ๆ ว่าตอนนี้ไฟในตัวเรากำลังริบหรี่หรือกำลังลุกเกิน พอถามบ่อยเข้า จะเริ่มจับจังหวะตัวเองได้เร็วขึ้นเรื่อย ๆ โดยไม่ต้องรอให้ถึงจุดที่ทนไม่ไหว

คนที่ดูแลผู้ป่วยที่บ้านนาน ๆ มักเจอทั้งสองแบบสลับกันในวันเดียว ตอนเช้าอาจซึมเพราะนอนไม่พอ พอบ่ายกลับฟุ้งเพราะกังวลเรื่องนัดหมอ วิธีที่พอช่วยได้คือไม่ตัดสินตัวเองว่าทำไมใจไม่นิ่งสักที แค่เช็คทุกครั้งว่าตอนนี้ต้องการเชื้อไฟหรือต้องการให้ไฟหรี่ลง แล้วตอบสนองไปตามนั้นทีละรอบ ไม่ต้องรอให้เจอทางแก้ทางเดียวที่ใช้ได้ทั้งวัน

บางคนพบว่าการจดบันทึกสั้น ๆ ตอนก่อนนอนช่วยได้ ไม่ต้องเขียนยาว แค่บันทึกว่าวันนี้ไฟส่วนใหญ่ริบหรี่หรือลุกเกิน แล้วช่วงไหนของวันที่เป็นแบบนั้น พอทำไปสักสองสามสัปดาห์ จะเริ่มเห็นแบบแผนของตัวเอง เช่น บางคนมักซึมตอนเช้า ฟุ้งตอนก่อนนอน บางคนกลับตรงข้าม รู้แบบแผนของตัวเองแล้ว จะเตรียมใจรับมือล่วงหน้าได้ง่ายขึ้น

ถ้าจะจำอะไรกลับไปจากคืนนี้สักอย่าง ลองจำสามอย่างนี้พอ

• ใจซึมมึนคิดไม่ออก ให้เติมเชื้อ ลุกเดิน ล้างหน้า มองสิ่งรอบตัวทีละอย่าง
• ใจฟุ้งคิดวนซ้ำ ให้หยุดเติม วางมือที่ท้อง อยู่กับลมหายใจสิบครั้ง
• เรื่องที่รอได้ ให้รอถึงเช้า อย่าตัดสินใจตอนไฟกำลังลุกหรือกำลังจะดับ

เช้านั้นแม่ลืมตาตื่นก่อนพยาบาลจะมาวัดไข้ ยิ้มให้เราแป๊บหนึ่งก่อนจะหลับต่อ

เราไม่ได้รู้สึกว่าใจสงบสนิทแบบในหนังสือธรรมะ แต่รู้สึกว่าคืนนี้ไฟไม่ได้ดับ และก็ไม่ได้ลุกจนคุมไม่อยู่

แค่นั้นก็พอสำหรับคืนหนึ่งแล้ว