สิงคาลกสูตร: ทิศหกที่มาณพหนุ่มไหว้ทุกเช้า

เช้านี้เหมือนทุกเช้า เรายกมือไหว้พระที่หิ้งก่อนออกจากบ้าน จุดธูปสามดอก ไหว้รูปพ่อกับแม่ที่วางอยู่ข้างกัน แล้วก็รีบเดินออกไปทำงาน

มือไหว้ ปากท่องคำเดิม แต่ใจลอยไปคิดเรื่องประชุมเก้าโมงเช้า

บางเช้ารีบจนลืมไปแล้วด้วยซ้ำว่าเพิ่งไหว้ไปหรือยัง ต้องย้อนกลับไปดูที่หิ้งอีกที ถึงจะมั่นใจ

ทำแบบนี้มาตั้งแต่จำความได้ ไม่เคยถามตัวเองสักครั้งว่าทำไปเพื่ออะไร รู้แค่ว่าพ่อแม่เคยทำ ปู่ย่าเคยทำ เราก็เลยทำตาม เหมือนมันเป็นสวิตช์ที่มือกดเองโดยไม่ต้องใช้ใจ

เรื่องแบบนี้ไม่ใช่เรื่องใหม่ ย้อนไปสองพันกว่าปีก่อน ที่เมืองราชคฤห์ ก็มีชายหนุ่มคนหนึ่งทำอะไรคล้ายกันทุกเช้าเหมือนกัน เขาชื่อสิงคาลกะ

เด็กหนุ่มที่อาบน้ำไหว้ทิศทุกเช้า

สิงคาลกะเป็นลูกคหบดีในเมืองราชคฤห์ พ่อของเขาเสียไปได้ไม่นาน ก่อนตายพ่อสั่งไว้ประโยคหนึ่งว่า ให้ไหว้ทิศทั้งหกทุกเช้า

เขาก็ทำตาม ทุกเช้าตื่นแต่มืด ลงอาบน้ำจนผ้าเปียกทั้งตัว ผมเปียกโชก แล้วยืนประนมมือหันไปทางทิศตะวันออก ทิศใต้ ทิศตะวันตก ทิศเหนือ ก้มไหว้ทิศเบื้องล่าง แหงนไหว้ทิศเบื้องบน ครบทั้งหกทิศ ทุกวันไม่เคยขาด

ไม่มีใครถามเขาว่าทำไปทำไม เขาเองก็ไม่รู้ ที่รู้แน่ ๆ มีอย่างเดียวคือนี่เป็นคำสั่งเสียของพ่อ

พ่อที่เพิ่งตายจากไปยังพูดกับเขาไม่ได้แล้ว สิ่งเดียวที่เหลืออยู่คือคำสั่งประโยคนั้น เขาจึงกอดมันไว้แน่น ทำทุกเช้าเหมือนเป็นการคุยกับพ่ออีกครั้งหนึ่ง

แต่ลึก ๆ มันก็ว่างอยู่ดี เพราะการไหว้ที่ไม่รู้ความหมาย ต่อให้ทำครบทุกวัน ก็ยังเป็นการไหว้อากาศเปล่า ๆ อยู่นั่นเอง

เหมือนคนที่จุดธูปไหว้รูปพ่อแม่ทุกเช้าโดยใจลอยไปเรื่องอื่น เขาก็ทำครบ แต่ไม่รู้ว่าตัวเองกำลังทำอะไรอยู่กับใคร

คนแถวบ้านที่เห็นสิงคาลกะทำแบบนี้ทุกเช้าคงคิดว่าเขาเคร่งศาสนา บางคนอาจถึงกับชม แต่ไม่มีใครรู้เลยว่าข้างในของพิธีที่ดูขรึมขลังนั้น มีแค่เด็กหนุ่มคนหนึ่งที่คิดถึงพ่อ และไม่รู้จะทำอะไรกับความคิดถึงนั้นนอกจากทำตามคำสั่งเดิมซ้ำไปซ้ำมา

ชายเปียกโชกที่ริมถนน

เช้าวันหนึ่ง พระพุทธเจ้าเสด็จออกบิณฑบาตแต่เช้าตรู่ ผ่านมาทางริมเมืองราชคฤห์ ทอดพระเนตรเห็นสิงคาลกะยืนอาบน้ำเปียกทั้งตัว ประนมมือไหว้ทิศอยู่คนเดียว

พระองค์เสด็จเข้าไปถาม ว่าทำไมถึงไหว้ทิศแบบนี้ ผ้าเปียกทั้งตัวแบบนี้ทำไปเพื่ออะไร

สิงคาลกะตอบตรง ๆ ไม่ปิดบัง เขาบอกว่าพ่อสั่งไว้ก่อนตาย ให้ไหว้ทิศทั้งหก เขาก็ทำตามคำสั่งนั้น ส่วนความหมายคืออะไร เขาไม่รู้ เขาแค่ไม่อยากขัดคำพ่อ

เป็นคำตอบที่ซื่อมาก ไม่มีการเสแสร้งว่าตัวเองเข้าใจในสิ่งที่ไม่เข้าใจ

พระพุทธเจ้าไม่ได้ตำหนิว่าเขาทำผิด ไม่ได้บอกให้เลิกทำ พระองค์บอกเพียงว่า ในทางของผู้ประพฤติธรรม ทิศทั้งหกไม่ได้ไหว้กันแบบนี้ แล้วรับสั่งจะอธิบายให้ฟังว่าทิศทั้งหกที่แท้จริงคืออะไร

สิงคาลกะนั่งลงฟัง

ทิศที่ไม่ได้อยู่บนฟ้า แต่อยู่รอบตัวเขาเอง

พระพุทธเจ้าอธิบายว่า ทิศทั้งหกที่คนควรใส่ใจดูแล ไม่ใช่ทิศตามภูมิศาสตร์ แต่คือคนที่อยู่รอบตัวเราในแต่ละด้านของชีวิต

ทิศเบื้องหน้า คือ มารดาบิดา ทิศเบื้องขวา คือ ครูอาจารย์ ทิศเบื้องหลัง คือ บุตรภรรยา ทิศเบื้องซ้าย คือ มิตรสหาย ทิศเบื้องล่าง คือ ลูกจ้างกับผู้ทำงานให้เรา ทิศเบื้องบน คือ สมณพราหมณ์

สิงคาลกะไหว้ทิศทั้งหกทุกเช้ามาทั้งชีวิต โดยไม่รู้ว่าตัวเองกำลังยืนอยู่กลางวงล้อมของคนเหล่านี้จริง ๆ พ่อที่เพิ่งตายไปก็อยู่ในทิศเบื้องหน้านั้นเอง

พระพุทธเจ้าไม่ได้ไล่อธิบายทีละทิศเป็นข้อ ๆ ให้เขาท่อง แต่ยกเรื่องพ่อของเขาขึ้นมาก่อน เพราะเห็นว่านั่นคือสิ่งที่อยู่ในใจสิงคาลกะตอนนั้นที่สุด

พระองค์ถามว่า ตอนพ่อยังอยู่ พ่อเลี้ยงดูเขามาอย่างไร สิงคาลกะเล่าว่าพ่อทำงานหนักส่งเขาเรียน หาที่อยู่ที่กินให้ ปกป้องเขาจากอันตราย

พระพุทธเจ้าจึงบอกว่า นั่นแหละคือการไหว้ทิศเบื้องหน้าที่แท้จริง ไม่ใช่การยืนเปียกน้ำหันหน้าไปทางทิศตะวันออก แต่คือการเลี้ยงดูท่านตอบเมื่อท่านแก่ ทำกิจแทนท่านเมื่อท่านทำเองไม่ไหว รักษาเกียรติของวงศ์ตระกูลไว้ และเมื่อท่านล่วงลับ ก็ทำบุญอุทิศส่วนกุศลให้

สิงคาลกะนิ่งไปพักหนึ่ง เขาไหว้ทิศเบื้องหน้ามาทุกเช้า แต่ไม่เคยทำสิ่งเหล่านี้เลยสักอย่าง

รากที่แผ่ไปทั้งหกทาง

ลองนึกถึงต้นไม้ใหญ่ต้นหนึ่งกลางบ้าน ต้นที่ยืนต้นมาเป็นสิบปี ใบร่มครึ้ม กิ่งก้านแผ่กว้าง

ต้นไม้แบบนั้นไม่ได้ยืนอยู่ได้เพราะรากด้านเดียว รากมันแผ่ไปรอบต้น ด้านหน้าด้านหลังด้านข้าง ทั้งลึกลงดินและแผ่ผิวดิน ทุกรากช่วยกันยึดต้นไม้ให้ตั้งตรงอยู่ได้ในวันที่ลมแรง

ถ้าเรารดน้ำใส่ปุ๋ยแค่รากด้านเดียว แล้วปล่อยรากอีกด้านให้แห้งกรัง วันหนึ่งลมพัดมาแรง ๆ ต้นไม้ต้นนั้นจะเอียงไปทางรากที่อ่อนแอที่สุด แล้วอาจจะโค่นลงในที่สุด

คนเราก็ยืนอยู่ได้ด้วยรากแบบนั้นเหมือนกัน พ่อแม่คือรากด้านหนึ่ง ครูคือรากอีกด้าน คู่ชีวิตกับลูกคือรากด้านหนึ่ง เพื่อนคืออีกด้าน คนที่ทำงานร่วมกับเราคืออีกด้าน และคนที่ชี้ทางใจให้เราก็เป็นรากอีกด้านหนึ่ง

รากแต่ละด้านไม่ได้ต้องการน้ำเท่ากันทุกฤดู บางปีรากด้านพ่อแม่ต้องการน้ำมากเป็นพิเศษ เพราะท่านแก่ลง บางปีรากด้านลูกต้องการมากกว่า เพราะเขากำลังโต จะรดน้ำเท่ากันทุกด้านตลอดเวลาก็คงยาก แต่อย่างน้อยต้องรู้ว่ารากไหนกำลังแห้ง

สิงคาลกะรดน้ำรากด้านเดียวมาทั้งชีวิต คือการไหว้ทิศเป็นพิธี ส่วนรากจริง ๆ ที่ทำให้เขายืนอยู่ได้ เขากลับไม่เคยแตะเลย

ทำอะไรได้บ้างในแต่ละเช้า

พระพุทธเจ้ายังเล่าให้สิงคาลกะฟังอีกเรื่องหนึ่งในวันนั้น เป็นเรื่องเพื่อน ท่านบอกว่าเพื่อนมีอยู่สองแบบที่หน้าตาคล้ายกันมากจนแยกยาก

แบบแรกคือเพื่อนที่มาหาตอนอยากยืมของ พูดดีตอนอยู่ต่อหน้า นินทาลับหลัง คอยยุให้ทำเรื่องเสียหาย ชวนไปในทางที่ผลาญเงินผลาญเวลา คนแบบนี้มาง่ายเวลาเรามีจะกินจะใช้ และหายไปเร็วเวลาเราตกยาก

แบบที่สองคือเพื่อนที่ห้ามเราตอนกำลังจะทำผิด ยินดีตอนเราได้ดี เตือนเวลาเราพลาด อยู่ด้วยได้ทั้งตอนสุขและตอนทุกข์ คนแบบนี้มักเงียบกว่า พูดน้อยกว่า และมักไม่ใช่คนที่ชวนเราไปสนุกบ่อยที่สุด

ฟังดูเหมือนแยกง่าย แต่ลองมองคนรอบตัวตอนนี้ดูจริง ๆ จะรู้ว่าบางคนก็ปนกันอยู่ทั้งสองแบบในคนคนเดียว

สิ่งที่พอทำได้ในแต่ละเช้า ไม่ใช่การไหว้ทิศให้ครบหกทิศเหมือนสิงคาลกะทำ แต่คือการเลือกสักหนึ่งทิศในวันนั้น แล้วทำอะไรจริง ๆ ให้คนในทิศนั้นสักอย่างเดียว วันนี้อาจเป็นโทรศัพท์หาแม่คุยสักสิบนาทีโดยไม่รีบวางสาย พรุ่งนี้อาจเป็นการส่งข้อความขอบคุณครูคนเก่าที่ไม่ได้ติดต่อกันมานาน มะรืนอาจเป็นการฟังคู่ชีวิตพูดจนจบประโยคโดยไม่ขัด

ทิศเบื้องหลังในคำสอนนั้นคือคนในบ้าน คู่ชีวิตและลูก คนกลุ่มนี้มักโดนมองข้ามง่ายที่สุด เพราะอยู่ใกล้จนรู้สึกว่าไม่ต้องพยายามอะไรเป็นพิเศษ สิ่งที่ทำได้จริงในแต่ละวันอาจเล็กมาก อย่างการกินข้าวเย็นพร้อมกันโดยไม่มีจอมือถือวางอยู่ตรงกลางโต๊ะ หรือถามลูกสักคำว่าวันนี้เป็นอย่างไรบ้าง แล้วรอฟังคำตอบจริง ๆ ไม่ใช่ถามพลางเดินผ่าน

กับคนที่ทำงานให้เราหรืออยู่ใต้บังคับบัญชา ทิศเบื้องล่างที่พระพุทธเจ้าพูดถึง สิ่งที่ทำได้คือมอบงานให้เหมาะกับกำลังเขา ให้ค่าตอบแทนที่เป็นธรรม ดูแลตอนเขาป่วยไข้ และพูดชมเมื่อเขาทำดี ไม่ใช่แค่ดุตอนทำพลาด

ส่วนทิศเบื้องบน คือคนที่ชี้ทางใจให้เรา จะเป็นพระ ครูบาอาจารย์ หรือใครก็ตามที่เราเคารพในทางธรรม สิ่งที่ทำได้ง่ายที่สุดคือการฟังคำสอนของท่านด้วยใจที่เปิด ไม่ใช่ฟังผ่าน ๆ แล้วรีบเอาไปเถียงในหัว

ลองสังเกตดูสักสัปดาห์หนึ่งว่า ในหกทิศรอบตัวเรา ทิศไหนที่เราไม่ได้แตะเลยมานานที่สุด

• ทิศเบื้องหน้า พ่อแม่ที่เลี้ยงเรามา, ทิศเบื้องขวา คนที่สอนเรา, ทิศเบื้องหลัง คนในบ้านที่รอเรากลับ, ทิศเบื้องซ้าย เพื่อนแท้ที่ไม่ได้คุยด้วยนาน, ทิศเบื้องล่าง คนที่ทำงานเคียงข้างเรา, ทิศเบื้องบน คนที่ชี้ทางใจให้เรา

เช้าพรุ่งนี้

สิงคาลกะฟังจบแล้วกลายเป็นคนละคนกับที่ยืนเปียกน้ำอยู่ริมถนนเมื่อครู่ เขาไม่ได้เลิกไหว้ทิศ แต่สิ่งที่เปลี่ยนไปคือตอนนี้เขารู้แล้วว่ากำลังไหว้ใคร

พรุ่งนี้เช้า เราอาจจะยังยกมือไหว้พระที่หิ้งเหมือนเดิม จุดธูปสามดอกเหมือนเดิม

แต่ระหว่างที่มือกำลังไหว้ ลองรู้ตัวสักนิดว่ากำลังไหว้ใคร แล้วคนคนนั้นในชีวิตจริง เราได้ดูแลเขาบ้างหรือยัง

แค่นั้นก็อาจจะพอสำหรับเช้าหนึ่งแล้ว