โสรัจจะ: โกรธจัดแค่ไหนก็ไม่พูดคำที่จะเสียใจทีหลังได้จริงหรือ

เที่ยงคืนกว่าแล้ว ไฟในครัวยังไม่ปิด

สามีนั่งอยู่ที่โต๊ะกินข้าว มือกำโทรศัพท์ที่เพิ่งเปิดยอดเงินในบัญชีให้ดู ยอดที่หายไปเกินครึ่งเพราะเขาเอาไปลงทุนกับเพื่อนโดยไม่ได้บอกใครก่อน ภรรยายืนพิงเคาน์เตอร์ มือถือแก้วน้ำใบเดิมที่ล้างไปแล้วสามรอบ

ทั้งคู่ไม่มีใครตะโกน เสียงเบามาก เบาจนลูกที่นอนอยู่ห้องข้าง ๆ ไม่รู้ตัวด้วยซ้ำว่าตอนนี้พ่อกับแม่กำลังทะเลาะกันหนักที่สุดในรอบหลายปี

แต่ในใจของภรรยา มีประโยคหนึ่งเรียงตัวรออยู่แล้ว รอแค่จังหวะจะพุ่งออกจากปาก เป็นประโยคที่รู้ดีว่าจะแทงตรงจุดที่เจ็บที่สุดของเขา เรื่องพ่อของเขาที่เคยทำแบบเดียวกันนี้มาก่อน เรื่องที่เขาสาบานไว้ว่าจะไม่มีวันเป็นแบบพ่อ

เธออ้าปาก ลมหายใจพร้อมแล้ว คำก็พร้อมแล้ว

คนที่เคยผ่านคืนแบบนี้มาก่อนจะรู้ว่า ตรงนี้แหละคือหน้าผา ก้าวต่อไปก้าวเดียวก็ตกแล้ว

เรื่องแบบนี้ไม่ได้เกิดแค่กับคู่สามีภรรยา มันเกิดกับแม่ที่กำลังจะตวาดลูกวัยรุ่นเรื่องเกรดที่ตก เกิดกับลูกน้องที่กำลังจะเถียงหัวหน้ากลับด้วยคำที่รู้ว่าจะทำให้ตัวเองตกงาน เกิดกับพี่น้องที่กำลังแบ่งมรดกกันไม่ลงตัว ทุกคนเคยยืนอยู่บนหน้าผาแบบนี้มาแล้วทั้งนั้น

ในหนึ่งวินาทีนั้นเกิดอะไรขึ้นบ้าง

เราชอบพูดกันว่า "อดกลั้นไม่ได้" เหมือนมันเป็นเรื่องของกำลังใจ เหมือนคนอดกลั้นได้คือคนเก่ง คนอดกลั้นไม่ได้คือคนอ่อนแอ

แต่ถ้าลองสังเกตตัวเองในคืนแบบนั้นจริง ๆ จะเห็นว่ามันไม่ใช่เรื่องกำลังใจเลย

ตอนที่ความโกรธพุ่งขึ้นมาเต็มที่ ร่างกายเราเปลี่ยนไปทั้งตัว หัวใจเต้นเร็วขึ้น มือเย็น ท้องแน่น สายตาแคบลงจนเห็นแต่คนตรงหน้า เหมือนทุกอย่างรอบตัวเลือนหายไปหมด เหลือแค่เราสองคนกับความเจ็บที่ต้องระบาย

ในสภาพนั้น คำพูดที่หลุดออกมาไม่ใช่คำพูดของเราคนที่นั่งกินข้าวเช้าด้วยกันทุกวัน มันเป็นคำพูดของคนอีกคนหนึ่งที่โผล่มาแค่ไม่กี่นาที แล้วก็หายไป ทิ้งความเสียหายไว้ให้คนเดิมต้องเก็บกวาดต่ออีกหลายเดือน

หลายคนเคยเจอแบบนี้ พูดคำที่แรงมากใส่คนที่รักที่สุด แล้วพอใจเย็นลงก็นั่งงงกับตัวเอง ถามตัวเองว่าเมื่อกี้พูดแบบนั้นได้ยังไง

คำตอบคือ ตอนพูด เราไม่ได้เลือกแล้ว เราแค่ปล่อยให้ไฟที่ลุกโพลงในใจเป็นคนพูดแทน

คำถามของคืนแบบนี้จึงไม่ใช่ "จะทำยังไงให้ไม่โกรธ" เพราะข้อนั้นทำได้ยากมาก บางทีก็ไม่ควรทำด้วยซ้ำ ความโกรธเกิดขึ้นได้ เป็นเรื่องธรรมดาของคนที่มีหัวใจ

คำถามที่ตรงกว่าคือ "ระหว่างที่ไฟกำลังลุก เราจะยังเป็นคนที่เลือกคำพูดเองได้อยู่ไหม"

พระพุทธเจ้าไม่ได้สอนให้ไม่โกรธ

ตรงนี้น่าแปลกใจสำหรับหลายคน เพราะคิดว่าพระพุทธศาสนาสอนให้ใจนิ่งตลอดเวลา ไม่โกรธเลย ไม่มีอารมณ์เลย

แต่ในพระธรรมบท หมวดที่ว่าด้วยความโกรธโดยเฉพาะ ท่านไม่ได้บอกว่าอย่าโกรธ ท่านพูดถึงสิ่งที่เกิดขึ้น "หลังจาก" ความโกรธพลุ่งขึ้นมาแล้ว

ผู้ใดหยุดยั้งความโกรธที่พลุ่งขึ้นมาแล้วได้ เหมือนคนหยุดรถม้าที่กำลังพุ่งไปเร็ว เราเรียกผู้นั้นว่าสารถี ส่วนคนอื่นเป็นเพียงคนที่มือถือเชือกไว้เท่านั้น

ลองอ่านช้า ๆ อีกรอบ ท่านไม่ได้บอกว่าคนดีคือคนที่รถไม่เคยพุ่ง ท่านบอกว่ารถมันพุ่งได้ ม้าตกใจได้ นั่นเป็นเรื่องของม้า

สิ่งที่แยกสารถีจริงออกจากคนถือเชือกเฉย ๆ คือช่วงเวลาที่รถกำลังพุ่งไปเร็วที่สุดนั่นแหละ ว่ายังดึงมันกลับมาได้ไหม

โสรัจจะ ที่มักพูดคู่กับขันติในคำสอนโบราณ ไม่ได้แปลว่าใจเย็นเป็นนิสัย ไม่ได้แปลว่าเป็นคนที่ไม่มีวันโกรธ คนแบบนั้นแทบไม่มีจริง

โสรัจจะแปลตรงตัวได้ประมาณว่า ความเสงี่ยม ความสงบเสงี่ยมในกิริยาวาจา คือแม้ข้างในจะร้อนเป็นไฟ ข้างนอกก็ยังเลือกได้ว่าจะปล่อยไฟนั้นออกมาทางปากหรือไม่

และท่านยังสอนต่ออีกว่า

พึงเอาชนะความโกรธด้วยความไม่โกรธ พึงเอาชนะความชั่วด้วยความดี

คำว่า "เอาชนะ" ตรงนี้สำคัญ ท่านไม่ได้บอกว่าให้กดข่มความโกรธไว้จนแน่นอก ไม่ได้บอกให้แกล้งยิ้มทั้งที่ข้างในกำลังไหม้ นั่นไม่ใช่การเอาชนะ นั่นคือการเก็บไฟไว้เผาตัวเองในที่อื่น

การเอาชนะที่ท่านหมายถึง คือการไม่ยอมให้ไฟที่ลุกในใจไปจุดไฟอีกกองหนึ่งในปากของเรา สองไฟนั้นเป็นคนละเรื่องกัน ไฟในใจเราห้ามไม่ได้ทั้งหมด แต่ไฟในปากเรา เราเลือกได้มากกว่าที่คิด

หม้อแกงบนเตาที่ไฟแรงเกินไป

ลองนึกภาพหม้อแกงบนเตาแก๊สที่บ้าน

เปิดไฟแรงเกินไปนิดหนึ่ง น้ำแกงเริ่มเดือด ฟองผุดขึ้นมาถี่ ๆ ถ้าปล่อยไว้เฉย ๆ ไม่ทำอะไรเลย อีกไม่กี่นาทีน้ำแกงจะดันฝาลอยขึ้น แล้วล้นออกมาทางขอบหม้อ ไหลลงไปโดนเตา ไหม้เกรียมติดพื้น กลิ่นไหม้จะอยู่ในครัวไปทั้งคืน แล้วก็ต้องมานั่งขัดคราบไหม้อีกหลายวัน

ความโกรธก็มีจังหวะคล้ายกันมาก มันไม่ได้ระเบิดออกมาในทันทีแบบไม่มีสัญญาณเตือน มันมีช่วงที่ "กำลังจะเดือด" อยู่ก่อนเสมอ หัวใจเริ่มเต้นเร็ว ลมหายใจเริ่มถี่ กรามเริ่มเกร็ง มือเริ่มกำ

คนที่ทำอาหารเป็นจะรู้ว่า จังหวะที่ช่วยได้จริงไม่ใช่ตอนที่น้ำแกงล้นออกมาแล้ว เพราะตอนนั้นทำอะไรไม่ทัน สิ่งที่ช่วยได้คือตอนที่เห็นฟองเริ่มถี่ แล้วหรี่ไฟลงหรือยกหม้อออกจากเตาสักครู่

โสรัจจะก็ทำงานอยู่ตรงจังหวะเดียวกันนี้ ไม่ใช่ตอนที่คำพูดหลุดออกไปแล้ว แต่เป็นตอนที่ยังเห็นฟองผุดถี่ ๆ อยู่ในตัวเราเอง

ข้อดีของอุปมานี้คือ มันทำให้เราไม่โทษตัวเองเวลาโกรธ ไฟบนเตาไม่ใช่ความผิด การมีน้ำแกงเดือดไม่ใช่เรื่องแปลก ทุกบ้านมีวันที่ไฟแรงเกินไปได้ทั้งนั้น

สิ่งที่ต่างกันอยู่ที่ว่า เรายืนอยู่ตรงนั้นแล้วปล่อยให้มันล้นไปเอง หรือเราขยับมือไปหรี่ไฟก่อนที่มันจะล้น

แล้วจะหรี่ไฟยังไง ในตอนที่มืออาจจะสั่นด้วยซ้ำ

ตรงนี้คือช่วงที่หลายคนอยากรู้ที่สุด เพราะรู้หลักการแล้วแต่พอถึงเวลาจริงกลับทำไม่ได้ทุกที

สิ่งแรกที่พอทำได้คือ สังเกตร่างกายก่อนสังเกตความคิด เพราะตอนโกรธจัด ความคิดจะวิ่งเร็วมากจนตามไม่ทัน แต่ร่างกายมักจะส่งสัญญาณช้ากว่านิดหนึ่ง ลองสังเกตดูว่าตอนนี้กรามเราเกร็งอยู่ไหม ไหล่ยกขึ้นมาหรือเปล่า ลมหายใจตื้นและถี่ผิดปกติไหม พอจับสัญญาณพวกนี้ได้ นั่นคือฟองน้ำแกงที่กำลังผุดถี่แล้ว ยังไม่ล้น แต่ใกล้แล้ว

พอรู้ตัวว่าไฟแรงเกินไป สิ่งที่ทำได้ในวินาทีนั้นเลยคือหายใจออกให้ยาวกว่าปกติสักหนึ่งครั้ง ไม่ต้องหายใจเข้าลึกก่อน เพราะตอนโกรธลมหายใจเข้าจะตื้นอยู่แล้ว ให้เน้นตอนหายใจออกแทน ปล่อยลมออกช้า ๆ นับในใจถึงหกหรือเจ็ด แล้วค่อยหายใจเข้าใหม่ตามปกติ ทำแบบนี้สักสองสามรอบ ร่างกายจะเริ่มลดระดับความตื่นตัวลงเองโดยที่เราไม่ต้องบังคับความคิดเลย

อีกวิธีที่ใช้ได้ในสถานการณ์จริง คือขอเวลาสั้น ๆ อย่างตรงไปตรงมา บอกอีกฝ่ายไปเลยว่าขอเดี๋ยวหนึ่ง ขอไปล้างหน้าแป๊บหนึ่ง ไม่ต้องหาเหตุผลซับซ้อน ประโยคสั้น ๆ แบบนี้ไม่ใช่การหนีปัญหา แต่เป็นการยกหม้อออกจากเตาชั่วคราว เรื่องเดิมยังอยู่ตรงนั้น ยังคุยกันต่อได้ในอีกสิบหรือสิบห้านาที เพียงแต่คุยตอนที่ไฟไม่แรงจัดเท่าเมื่อกี้

สำหรับคนที่ทันสังเกตตัวเองไวหน่อย ลองใช้วิธีเปลี่ยนประโยคในหัวจาก "เขาทำแบบนี้กับฉันได้ยังไง" เป็น "ตอนนี้ฉันกำลังโกรธมาก" เฉย ๆ ฟังดูเหมือนไม่ต่างกัน แต่ประโยคแรกดึงความสนใจไปที่อีกฝ่ายและความผิดของเขา ยิ่งคิดยิ่งโกรธเพิ่ม ส่วนประโยคหลังดึงความสนใจกลับมาที่ตัวเราเอง ทำให้เรากลายเป็นคนสังเกตความโกรธ แทนที่จะเป็นความโกรธไปเสียเอง

และถ้าคืนไหนพลาดไปแล้ว พูดคำแรงออกไปแล้ว ก็ยังมีจังหวะถัดไปเสมอ คือการกลับไปพูดซ้ำในสิ่งที่พูดออกไปด้วยใจที่นิ่งขึ้น บอกอีกฝ่ายตรง ๆ ว่าเมื่อกี้พูดแรงไป ไม่ได้ตั้งใจให้เจ็บขนาดนั้น การยอมรับแบบนี้ไม่ได้ทำให้เราดูอ่อนแอ มันคือการเอาไฟที่ยังคุกรุ่นอยู่ออกจากบ้านก่อนที่จะลามไปวันถัดไป

สำหรับคนที่รู้ตัวว่าเป็นแบบนี้บ่อย ๆ กับคนคนเดียวซ้ำ ๆ ลองหาเวลาช่วงกลางวันที่ใจยังนิ่งอยู่ นั่งเขียนลงกระดาษว่าปกติแล้วเรื่องแบบนี้มักเริ่มจากอะไร คำไหนของอีกฝ่ายที่มักเป็นตัวจุดไฟให้เราทุกที พอเห็นเป็นลายลักษณ์อักษร หลายคนจะเริ่มเห็นแบบแผนที่ไม่เคยสังเกตมาก่อน แล้วครั้งต่อไปที่ได้ยินคำนั้น ใจจะทันสังเกตได้เร็วขึ้นกว่าเดิมนิดหนึ่ง เพราะรู้จักหน้าตาของไฟกองนี้ดีอยู่แล้ว

คืนนี้อาจจะยังทำไม่ได้ทุกครั้ง

ไม่มีใครหรี่ไฟได้ทันทุกครั้งหรอก บางคืนน้ำแกงก็ล้นออกมาจริง ๆ ทั้งที่รู้หลักการดีอยู่แล้ว

ถ้าคืนนี้เป็นแบบนั้น ก็ไม่ได้แปลว่าที่ผ่านมาทั้งหมดสูญเปล่า มันแปลว่าเราเป็นคนธรรมดาคนหนึ่งที่มีวันไฟแรงเกินไปได้เหมือนกัน

สิ่งที่พอทำได้คือจำไว้แค่ว่า ตอนที่รู้สึกฟองผุดถี่ ๆ นั่นแหละคือจังหวะที่มือเรายังขยับได้อยู่ ไม่ต้องรอให้ใจสงบร้อยเปอร์เซ็นต์ก่อนถึงจะเริ่มหรี่ไฟ แค่ลดลงได้นิดหนึ่งก็ยังดีกว่าปล่อยให้ล้นเต็มหม้อ

พรุ่งนี้เตาแก๊สก็ยังอยู่ที่เดิม และเราก็ยังมีมือข้างเดิมที่ค่อย ๆ ฝึกหรี่ไฟได้ทุกวัน