เดินจงกรม เมื่อนั่งสมาธิแล้วขาไม่ไหว

สามสิบนาทีผ่านไป ขาข้างที่นั่งขัดสมาธิเริ่มชา

ตอนแรกก็อดทน คิดว่าความปวดนี้ก็เป็นอารมณ์กรรมฐานอย่างหนึ่ง ดูมันไปเรื่อย ๆ ก็ได้

แต่พอนาทีที่สี่สิบ ความปวดไม่ใช่อารมณ์ให้ดูอีกต่อไปแล้ว มันกลายเป็นเรื่องเดียวที่อยู่ในหัวทั้งหมด จนต้องยอมแพ้ ค่อย ๆ คลายขาออก

ลุกขึ้นเดินไปเปิดพัดลม เดินไปหยิบน้ำมากิน เดินกลับมานั่งที่เดิม

แล้วก็ค้างอยู่กับความคิดหนึ่ง เมื่อกี้ตอนเดินไปหยิบน้ำ ใจอยู่ที่ไหน

ใจไม่ได้ฟุ้งเหมือนตอนนั่ง ไม่ได้คิดเรื่องงานพรุ่งนี้ ไม่ได้คิดเรื่องที่ค้างคาใจมาทั้งวัน มันอยู่กับเท้าที่กำลังเดินอยู่เฉย ๆ เท่านั้นเอง

เรื่องนี้แปลกดี เรามักคิดว่าสมาธิต้องเกิดตอนนั่งนิ่ง ๆ หลับตา ส่วนตอนเดินคือช่วงพักจากการปฏิบัติ เป็นแค่ระยะเปลี่ยนอิริยาบถ ไม่ได้นับเป็นการภาวนาจริง ๆ

พอขาชาบ่อยขึ้น พอนั่งได้ไม่นานเท่าเดิม ความรู้สึกผิดก็ตามมา รู้สึกว่าตัวเองปฏิบัติได้แย่ลง ทั้งที่ความจริงแล้วร่างกายแค่บอกเราตรง ๆ ว่ามันต้องการท่าอื่นบ้าง

เคยได้ยินคนอื่นเล่าว่านั่งได้ครั้งละชั่วโมงโดยไม่ขยับเลย ก็ยิ่งรู้สึกว่าตัวเองยังไปไม่ถึงไหน ทั้งที่ความจริงไม่มีใครแข่งกันว่าใครนั่งได้นานกว่ากัน มีแต่เราที่เอาตัวเองไปเทียบเงียบ ๆ อยู่คนเดียว

เรื่องเล็ก ๆ อย่างขาชา จึงไม่ใช่แค่เรื่องของกล้ามเนื้อ มันพาความคิดเรื่องว่าตัวเองยังไม่ดีพอมาด้วยเสมอ

เดินก็เป็นเวลาที่ใช้ได้เหมือนกัน

ในพระสูตรที่พูดถึงการเจริญสติอย่างละเอียด ท่านไม่ได้แยกว่านั่งเท่านั้นถึงจะนับ ท่านพูดถึงทุกอิริยาบถของร่างกาย รวมทั้งการเดินไว้ด้วยกัน

เมื่อเดิน ก็รู้ชัดว่าเรากำลังเดินอยู่ เมื่อยืน ก็รู้ชัดว่าเรากำลังยืนอยู่ เมื่อนั่ง ก็รู้ชัดว่าเรากำลังนั่งอยู่ เมื่อนอน ก็รู้ชัดว่าเรากำลังนอนอยู่

ประโยคนี้ฟังดูธรรมดามาก แทบไม่มีอะไรพิเศษเลย แต่ถ้าลองทำจริง จะรู้ว่ามันไม่ธรรมดาขนาดนั้น เพราะปกติเวลาเราเดิน ใจแทบไม่เคยอยู่กับการเดิน มันไปอยู่ที่ปลายทาง อยู่ที่เรื่องที่ค้างอยู่ในหัว อยู่ที่จอมือถือ

การเดินโดยรู้ตัวว่ากำลังเดิน จึงเป็นการฝึกอย่างหนึ่งในตัวมันเอง ไม่ใช่ของแถมจากการนั่ง

มีเรื่องเล่าสืบกันมาว่า ในช่วงสัปดาห์หนึ่งหลังตรัสรู้ พระพุทธเจ้าทรงใช้เวลาช่วงหนึ่งเดินจงกรมกลับไปกลับมาเป็นทางยาว ที่ภายหลังเรียกกันว่ารัตนจงกรม เป็นการอยู่กับความสงบด้วยการเดิน ไม่ใช่ด้วยการนั่งเพียงอย่างเดียว

เรื่องนี้บอกอะไรบางอย่าง การเดินไม่ใช่ทางลัดที่ด้อยกว่าการนั่ง มันเป็นอีกประตูหนึ่งที่เข้าถึงความสงบได้เหมือนกัน เพียงแต่คนละจังหวะ

ยังมีอีกเรื่องหนึ่งที่ช่วยได้มากเวลาเรารู้สึกว่าปฏิบัติแล้วไม่ก้าวหน้าเลย เป็นเรื่องของพระโสณะ ภิกษุที่เพียรเดินจงกรมจนเท้าแตกเป็นแผล เพราะอยากได้ผลเร็ว ๆ พระพุทธเจ้าจึงถามท่านว่า เมื่อครั้งยังเป็นฆราวาส ท่านเคยดีดพิณเป็นไหม

ท่านตอบว่าเคย

พระพุทธเจ้าถามต่อว่า ตอนสายพิณตึงเกินไป เสียงเพราะไหม

ท่านตอบว่าไม่เพราะ

ถามอีกว่า ตอนสายพิณหย่อนเกินไปล่ะ เสียงเพราะไหม

ท่านตอบว่าก็ไม่เพราะเหมือนกัน

สายพิณที่ตึงพอดี ไม่ตึงไป ไม่หย่อนไป ย่อมให้เสียงไพเราะและใช้การได้ฉันใด ความเพียรที่พอดี ไม่ตึงไป ไม่หย่อนไป ก็ย่อมนำไปสู่ผลได้ฉันนั้น

เดินจงกรมก็เหมือนกัน ไม่ใช่เรื่องของการเดินให้เร็ว เดินให้นาน หรือเดินจนเท้าเจ็บถึงจะนับว่าตั้งใจ แต่เป็นเรื่องของจังหวะที่พอดีกับตัวเราในวันนั้น

เดินเข้าห้องตอนลูกกำลังหลับ

ลองนึกภาพคืนหนึ่งที่เราต้องเดินเข้าไปในห้องที่ลูกหรือคนที่บ้านกำลังหลับสนิทอยู่ อาจจะไปปิดแอร์ หรือไปดูว่าห่มผ้าหรือยัง

เราจะไม่เดินแบบวันธรรมดา ก้าวแรกเราจะหยุดฟังก่อนว่าเขาหลับจริงไหม แล้วค่อยยกเท้าขึ้นช้า ๆ วางลงเบา ๆ ถ่ายน้ำหนักทีละนิด สายตาจับอยู่ที่พื้นว่ามีอะไรขวางหรือเปล่า

ทุกก้าวในตอนนั้น เรารู้ตัวหมด รู้ว่ากำลังยกเท้า รู้ว่ากำลังก้าว รู้ว่ากำลังวางเท้าลง ไม่มีใครต้องมาบอกให้เรามีสติ มันเกิดขึ้นเองเพราะมีเดิมพันชัดเจน ถ้าเราเดินไม่ระวัง เขาจะตื่น

เดินจงกรมก็ทำงานคล้ายกันแบบนี้ เพียงแต่เราตั้งใจสร้างความระวังนั้นขึ้นเองในเวลาที่ไม่มีใครกำลังหลับให้ต้องระวัง เราแค่แบ่งการเดินธรรมดาออกเป็นจังหวะย่อย ๆ ยกเท้า ย่างเท้า เหยียบเท้า แล้วรู้อยู่กับแต่ละจังหวะนั้นจริง ๆ

พอทำบ่อยเข้า ความรู้ตัวแบบที่ใช้ตอนเดินเข้าห้องลูก จะค่อย ๆ กลายเป็นสิ่งที่พอจะเรียกออกมาใช้ได้ในเวลาอื่นด้วย ตอนเดินไปทำงาน ตอนเดินขึ้นบันได ตอนเดินออกจากห้องประชุมที่เพิ่งเครียดมา

ข้อแตกต่างมีอยู่อย่างเดียว ตอนเดินเข้าห้องลูก เราระวังเพราะกลัวเขาตื่น ส่วนเดินจงกรม เราแค่เลือกจะระวังเฉย ๆ โดยไม่ต้องรอให้มีเหตุผลบังคับ นั่นคือความต่างระหว่างสติที่เกิดเพราะจำเป็น กับสติที่เราฝึกให้เกิดเองได้

จะเริ่มยังไงดี

ไม่ต้องมีทางเดินยาวเป็นพิเศษ แค่มีที่ว่างสักสิบถึงสิบห้าก้าวก็พอ จะเป็นทางเดินในบ้าน ระเบียง หรือสนามหญ้าหน้าบ้านก็ได้ ขอแค่เป็นที่ที่เดินกลับไปกลับมาได้โดยไม่ต้องเลี้ยวมาก

ยืนตั้งตัวตรงก่อนสักครู่ รู้สึกถึงเท้าทั้งสองข้างที่แตะพื้น มือจะปล่อยข้างลำตัวหรือประสานไว้ข้างหน้าเบา ๆ ก็ได้ ไม่มีท่าตายตัว สายตาทอดต่ำมองพื้นห่างไปข้างหน้าสักสองสามก้าว ไม่ต้องเพ่งจนตาล้า

จากนั้นค่อยเริ่มก้าวแรก ความเร็วให้ช้ากว่าที่เดินตามปกติ ไม่ต้องช้าจนฝืนธรรมชาติ แค่ช้าพอที่จะสังเกตได้ว่าตอนนี้กำลังยกส้นเท้า ตอนนี้กำลังก้าวไปข้างหน้า ตอนนี้ฝ่าเท้ากำลังแตะพื้น ถ้าอยู่ในบ้านจะเดินเท้าเปล่าก็ได้ จะรู้สึกถึงพื้นชัดขึ้นอีก

เดินไปจนสุดทาง หยุดยืนนิ่งสักสองสามวินาที รู้ตัวว่ากำลังหยุดยืนอยู่ แล้วค่อยหมุนตัวกลับ เดินย้อนเส้นทางเดิม ทำแบบนี้ไปเรื่อย ๆ สักยี่สิบถึงสามสิบนาที หรือถ้าเพิ่งเริ่ม จะทำแค่สิบนาทีก่อนก็ได้ ไม่ต้องเอาความนานเป็นตัวตัดสินว่าวันนี้ทำดีหรือไม่ดี

ระหว่างเดิน ใจจะหนีไปคิดเรื่องอื่นแน่นอน อาจจะเป็นเรื่องเงินที่ต้องจ่ายพรุ่งนี้ หรือประโยคที่ใครพูดไว้เมื่อเช้า พอรู้ตัวว่าใจหนีไปแล้ว ไม่ต้องดุตัวเอง แค่พาความสนใจกลับมาที่ฝ่าเท้าที่กำลังแตะพื้นอีกครั้ง หนีกี่รอบก็พากลับกี่รอบ นั่นแหละคือเนื้อแท้ของการฝึก ไม่ใช่การไม่หนีเลย

คนที่นั่งสมาธิแล้วปวดขาบ่อย ลองสลับใช้การเดินจงกรมก่อนนั่งสักสิบนาที จะช่วยให้ใจเริ่มนิ่งมาบ้างแล้วก่อนเข้าไปนั่ง ขาก็จะไม่ต้องแบกภาระทั้งหมดไว้คนเดียว

ส่วนคนที่ไม่มีเวลานั่งสมาธิเป็นกิจจะลักษณะเลย ลองใช้จังหวะเดินไปป้ายรถเมล์ตอนเช้า หรือเดินจากที่จอดรถเข้าออฟฟิศ เป็นช่วงฝึกแทนก็ได้ ไม่ต้องเดินช้าผิดปกติจนคนอื่นแปลกใจ แค่รู้ตัวว่ากำลังเดินอยู่ก็พอ

บางวันเดินไปสักห้าก้าวใจก็หลุดไปแล้ว บางวันเดินได้ทั้งเส้นทางโดยไม่หลุดเลยสักครั้ง ทั้งสองแบบนี้ไม่ได้บอกว่าวันไหนดีกว่าวันไหน มันแค่บอกว่าวันนี้ใจเป็นแบบนี้ พรุ่งนี้อาจจะเป็นอีกแบบ

ถ้าจะจำอะไรกลับไปสักสามอย่าง ลองจำแค่นี้

• เดินจงกรมไม่ใช่ของสำรองที่ด้อยกว่านั่งสมาธิ เป็นอีกทางหนึ่งที่ใช้ได้เต็มตัว
• ความเพียรที่พอดีเหมือนสายพิณที่ไม่ตึงไม่หย่อน สำคัญกว่าความเร็วหรือความนาน
• ใจหนีไปกี่รอบ ก็แค่พากลับมาที่เท้าที่กำลังก้าวอยู่ตอนนี้อีกกี่รอบ

ก้าวที่ยังไม่นิ่งก็นับ

คืนนี้ถ้าขาชาอีก ไม่ต้องฝืนนั่งต่อจนทรมาน

ลุกขึ้นเดินไปกลับสักสิบก้าวก็ได้ ไม่ต้องรอให้มีทางเดินสวย ๆ ไม่ต้องรอให้ใจสงบก่อนถึงจะเริ่ม

พรุ่งนี้ขาอาจจะยังชาอีก อาจจะต้องลุกขึ้นเดินอีกหลายรอบกว่าจะนั่งต่อได้ นั่นก็เป็นเรื่องปกติของร่างกายคนเรา ไม่ได้แปลว่าการปฏิบัติของเราสะดุด

แค่รู้ว่ากำลังเดินอยู่ ก็นับว่าเราไม่ได้ห่างจากการฝึกไปไหนเลย